Het schrijflogboek

Je opent je manuscript, leest de laatste alinea die je schreef, en hebt geen idee meer waar je naartoe wilde. Wat was ook alweer het plan voor deze scène? Waarom had je besloten dat personage toch niet te laten sterven? En die briljante inval van vorige week: waar ging die ook alweer over?

Het overkomt iedere schrijver die langer dan een paar weken aan een project werkt. Je geheugen is simpelweg niet gemaakt om al die kleine beslissingen, ideeën en overwegingen vast te houden. Gelukkig is daar een verrassend eenvoudige oplossing voor: het schrijflogboek.

Wat is een schrijflogboek?

Een schrijflogboek is een document - op papier of digitaal, dat maakt niet uit - waarin je na elke schrijfsessie kort vastlegt wat je hebt gedaan. Niet het proza zelf, maar de aantekeningen eromheen. Wat heb je geschreven, welke keuzes heb je gemaakt, waar liep je tegenaan, en wat wil je de volgende keer oppakken?

Het is geen dagboek in de klassieke zin, al mag het daar best op lijken. Het gaat niet om hoe je je voelde bij het schrijven (hoewel dat er ook in mag), maar vooral om de praktische en inhoudelijke beslissingen die je neemt terwijl je aan het werk bent. Het soort dingen dat je op het moment zelf volkomen logisch vindt, maar dat je drie weken later totaal bent vergeten.

En wees niet bang: je schrijflogboek hoeft geen boek op zich te zijn. Een paar zinnen na elke sessie is al genoeg.

Waarom zou je het doen?

Het klinkt als extra werk, en dat is het ook. Maar het is het soort extra werk dat je uiteindelijk tijd bespaart en je schrijfproces merkbaar soepeler maakt. En dat geldt voor romanschrijvers net zo goed als voor wie aan een non-fictieboek werkt.

Je bespaart opstarttijd. Een van de grootste tijdvreters bij het schrijven is het weer oppakken van de draad. Je opent je document, leest wat terug, probeert je te herinneren wat het plan was, en voor je het weet is er een half uur voorbij zonder dat je een woord hebt geschreven. Met een logboek begin je elke sessie door even terug te lezen wat je de vorige keer noteerde. In twee minuten weet je weer waar je was en wat je wilde doen. Je kunt meteen aan de slag.

Je legt beslissingen vast. Tijdens het schrijven neem je voortdurend beslissingen. Grote, zoals de richting van een verhaallijn of de opbouw van een hoofdstuk. Maar ook kleine, die op het moment zelf onbeduidend lijken maar later belangrijk blijken. Waarom koos je ervoor om die ene scène vanuit een ander perspectief te schrijven? Als je dat niet opschrijft, vergeet je niet alleen wát je besloot, maar ook waaróm. En dan loop je het risico dat je weken later tijd verspilt aan het opnieuw maken van dezelfde afweging. Of erger: dat je een weloverwogen keuze ongedaan maakt omdat je niet meer weet dat het een weloverwogen keuze was.

Je vangt losse ideeën op. Tijdens het schrijven borrelen er voortdurend ideeën op die niet direct bruikbaar zijn. Een mogelijke wending voor later in het verhaal, een bron die je nog wilt opzoeken, een passage die je ooit wilt herschrijven. Als je die ideeën nergens noteert, verdwijnen ze. Je logboek is de ideale plek om ze even te parkeren. Niet om er meteen iets mee te doen, maar om ze te bewaren voor het moment dat je ze nodig hebt.

Je herkent patronen in je eigen werkproces. Na een paar weken een logboek bijhouden begin je dingen te zien. Misschien merk je dat je altijd vastloopt op dialogen. Of dat je het productiefst bent op ochtenden dat je begint met herlezen. Dat soort inzichten krijg je niet als je alleen maar schrijft, en nooit de tijd neemt om het schrijfproces op zichzelf te beschouwen.

Je houdt je motivatie vast. Op slechte schrijfdagen - en die heeft iedereen - voelt het alsof je niets hebt bereikt. Je logboek laat je zien dat dat niet waar is. Misschien heb je maar driehonderd woorden geschreven, maar je hebt ook een probleem in je plot opgelost, of eindelijk bedacht hoe je dat lastige hoofdstuk gaat aanpakken.

Wat zet je erin?

Er zijn geen regels voor wat er in je logboek ‘hoort’ te staan. Het is jouw gereedschap, dus je vult het in op de manier die voor jou werkt. Maar als startpunt helpt het om na elke schrijfsessie in elk geval de volgende dingen te noteren:

Wat je hebt geschreven of waaraan je hebt gewerkt. Niet in detail, maar in een of twee zinnen. “Hoofdstuk 7 afgemaakt, scène waarin Eva voor het eerst naar het huis gaat.” Of: “Verder gewerkt aan het bronnenonderzoek voor hoofdstuk 4, drie interviews samengevat.”

Welke beslissingen je hebt genomen. Vooral als je hebt getwijfeld. “Besloten om de tijdlijn toch chronologisch te houden, het heen-en-weer springen werd te verwarrend.” Of: “Het voorbeeld van de Amsterdamse school eruit gehaald, past beter in hoofdstuk 6.”

Waar je tegenaan liep. Eerlijk zijn is hier van belang, anders heb je er niets aan. “Kom er niet uit hoe ik de overgang van deel twee naar deel drie moet schrijven.” Of: “Dit hoofdstuk wil maar niet stromen, misschien omdat ik te veel informatie in één keer probeer te geven?”

Wat je de volgende keer wilt doen. Dit is misschien wel het nuttigste onderdeel. Het geeft je een concreet startpunt voor je volgende schrijfsessie. “Morgen de dialoog in de restaurantscène herschrijven.” Of: “Volgende keer eerst de structuur van hoofdstuk 5 schetsen voordat ik ga schrijven.”

Losse ideeën, invallen of twijfels. Alles wat je te binnen schiet en wat je niet kwijt wilt. “Misschien moet het boek toch met die anekdote over de markt beginnen in plaats van met de historische context.” Of: “Zou het sterker zijn als de lezer pas later ontdekt dat hij liegt?”

De drempel laag houden

De grootste vijand van het schrijflogboek is perfectionisme. Zodra je het gevoel hebt dat je logboek ook goed geschreven moet zijn, of compleet, of netjes gestructureerd, ga je het uitstellen. En uitstellen wordt overslaan, en overslaan wordt stoppen.

Dus: maak het jezelf makkelijk. Schrijf in telegramstijl als dat sneller gaat. Gebruik afkortingen. Schrijf het op een kladblok naast je toetsenbord, of in een notitie-app op je telefoon, of onderaan je manuscript in een andere kleur. Het maakt niet uit hoe het eruitziet, als je het maar doet.

En als je het een keer vergeet? Dan ga je de volgende keer gewoon weer verder. Er is geen achterstand in te halen. Elke aantekening die je maakt is er een meer dan je anders had gehad.

Terugkijken

Het schrijflogboek is niet alleen nuttig op het moment zelf. De echte waarde zit hem in het terugkijken. Als je maanden bezig bent met een boek en je begint met het herschrijven ervan, is je logboek een schat aan informatie. Je kunt teruglezen waarom je bepaalde keuzes maakte. Je kunt zien welke problemen je eerder al signaleerde maar nog niet had opgelost. Je kunt ideeën terugvinden die je was vergeten.

En soms ontdek je bij het teruglezen iets wat je tijdens het schrijven niet kon zien. Een terugkerend thema in je twijfels dat wijst op een structureel probleem in je boek. Een idee dat je drie keer hebt genoteerd en telkens weer hebt laten liggen; misschien is dat een teken dat je er toch iets mee moet?

Het logboek wordt zo een soort spiegel voor je schrijfproces. Niet om jezelf te beoordelen, maar om jezelf beter te begrijpen als schrijver.

Gewoon beginnen

Je hebt er niets voor nodig. Geen speciaal notitieboek, geen app, geen methode. Alleen de bereidheid om na het schrijven even drie minuten te nemen om op te schrijven wat je hebt gedaan.

Begin vandaag. Na je volgende schrijfsessie, voordat je je document sluit, schrijf drie zinnen op. Wat heb je gedaan, waar loop je tegenaan, wat wil je morgen doen. Dat is alles. En over een maand, als je die aantekeningen terugleest, snap je waarom zoveel schrijvers hier niet meer zonder kunnen.

Nee, het is echt niet belangrijk waar je je notities in bijhoudt. Maar als je een beetje op mij lijkt en dól bent op notitieboekjes, dan doet het er stiekem wel toe… Lees hier over mijn favoriete notitieboekje >

Een stukje uit mijn schrijflogboek. Ik schrijf bewust niet netjes en vrij staccato, om te voorkomen dat mijn notitieboekje een doel op zich wordt. Het is een hulpmiddel voor het schrijven van mijn boek. Een onmisbaar hulpmiddel, wat mij betreft.