Wat je als schrijver kunt leren van Gelukszoekers

Stel je voor: een welgestelde, gescheiden vrouw in een statig huis in Brooklyn neemt uit goedheid een vluchtelinge in huis. Haar volwassen zoon moet hiervoor zijn optrekje in het souterrain afstaan en terug verhuizen naar zijn jongensslaapkamer. Martine, lief en behulpzaam, betrekt het souterrain en maakt zich algauw onmisbaar. Maar dan komt er een man bij haar wonen (haar ‘broer’). En vervolgens nog een paar landgenoten.

Het huis wordt te klein, de sfeer grimmiger, en moeder en zoon - die er totaal andere opvattingen op nahouden - komen lijnrecht tegenover elkaar te staan.

Dat is, in het kort, Gelukszoekers van Lionel Shriver (oorspronkelijk A Better Life). Je kent de schrijver misschien van We moeten het over Kevin hebben. Maar dit is een heel ander soort verhaal. Een satire over migratie, en bepaald geen boek dat iedereen op dezelfde manier waardeert; de recensies liepen flink uiteen.

Maar of je het nu een meesterwerk vindt of niet: er valt als schrijver een belangrijke les uit te trekken.

Het verhaal als drukpan

Het eerste wat opvalt, is hoe simpel het uitgangspunt is. Eén huis, één logé, en daarna langzaam steeds meer mensen. Shriver haalt geen ingewikkelde toeren uit om haar verhaal te vertellen; ze zet haar personages bij elkaar onder één dak en voert vervolgens, beetje bij beetje, de druk op.

Het is een bekend principe: sluit mensen samen op, veroordeel ze tot elkaar, en laat de situatie geleidelijk onhoudbaar worden. Je hebt hiervoor geen spectaculair decor nodig. Een keukentafel volstaat.

En let op wie ze tegenover elkaar zet: een moeder en haar zoon. Zij links, vol goede bedoelingen (en, zo laat Shriver fijntjes doorschemeren, niet ongevoelig voor haar eigen morele gelijk); hij een werkloze twintiger die nog thuis woont en er een stuk rechtser gedachtegoed op nahoudt. Het conflict zit dus ingebakken in de personages zélf, en in hun band, die ze niet zomaar kunnen verbreken.

Dat is geen toeval. Wil je dat een meningsverschil als een vuur oplaait, en dat de lezer dit ook echt meebeleeft, geef dan beide standpunten een eigen gezicht. En het mooiste: in het sterkste deel van het boek valt er voor beide kanten iets te zeggen. Dáár zit de echte spanning. Een schrijver die één partij tot karikatuur maakt, haalt de angel uit zijn eigen conflict.

Spanning vanaf de eerste bladzijde

Iets anders wat Shriver knap doet: ze laat vanaf de eerste bladzijde voelen dat er iets niet pluis is. Het openingshoofdstuk schuurt meteen. Je weet als lezer nog niet precies wát er mis is, maar je voelt de onrust, en die trekt je het verhaal in.

Shriver noemt haar boek zelf een thriller, en ze gebruikt ook de ‘schrijverstrucjes’ die daarbij horen: dreiging die langzaam aanzwelt, een onbehaaglijk gevoel dat uiteindelijk blijkt te kloppen. Dat is een nuttige les, vooral voor wie aan iets ‘literairs’ werkt en denkt dat spanning iets is voor andere genres. Een lezer die zich afvraagt hoe het verder gaat, blijft lezen. Zo simpel is het.

En dan is er nog de manier waarop ze de toon van het verhaal laat meegroeien met de inzet. Gelukszoekers begint herkenbaar en realistisch - je leest dingen terug die zo uit de krant hadden kunnen komen, buitengewoon actueel - en kantelt dan stap voor stap naar het ironische en uiteindelijk het ronduit satirische, met een gewelddadige ontknoping.

Dat kantelen is een kunst. Begin je te snel en opzichtig, dan haakt de lezer af; bouw je het rustig op, dan volgt hij je tot in het meest extreme hoekje van je verhaal. Maar daar schuilt ook het risico, en juist daarover waren de critici het oneens: slaat de satire te ver door, dan wordt het flauw, en verdampt juist die spanning tussen beide kampen die het boek eerst zo sterk maakte. Ik begrijp dat dit boek niet voor iedereen is, maar het is wel knap gedaan.

Durf iets op het spel te zetten

Dat brengt me bij misschien wel de belangrijkste les: Shriver durft. Ze kiest een ongemakkelijk onderwerp, een ongebruikelijk perspectief, en ze praat de lezer niet naar de mond. Dat levert haar scherpe kritiek op - sommige recensenten vonden het te eenzijdig - maar het maakt haar werk ook onmiskenbaar háár werk.

Je hoeft het niet met haar eens te zijn om dat lef te waarderen. En je hoeft al helemaal niet zo controversieel te willen zijn als zij. Maar de vraag die haar boek jou als schrijver stelt, is er wel een om jezelf af en toe voor te houden: durf ik in mijn schrijven eigenlijk wel voldoende op het spel te zetten?

Lees het, als je durft… ;-)