Het is een belangrijke vraag, want het maakt nogal uit wie het verhaal vertelt, door wiens ogen de lezer de gebeurtenissen volgt. Het bepaalt mede wat de lezer weet, wat verborgen blijft en hoe dichtbij het verhaal komt.

Maar het is ook een vraag die ik niet zomaar voor een ander kan beantwoorden. Er is namelijk geen goed of fout. Er is wel degelijk een perspectief dat het best bij jouw verhaal past. Maar jij, als schrijver, kunt dit het best bepalen.

De drie meest gebruikte opties

Het helpt natuurlijk om te weten waar je uit kunt kiezen en wat de gevolgen van die keuze zouden kunnen zijn:

• Het ik-perspectief. De lezer kruipt volledig in het hoofd van je verteller. “Ik zag hem staan en wist meteen: hier klopt iets niet.” Dit perspectief geeft instant intimiteit. De lezer leeft mee met één iemand en ziet de wereld door diens ogen. Alsof een goede vriend heel gedetailleerd vertelt over wat hij meemaakt. Maar het beperkt ook: de lezer weet alleen wat jouw ik-figuur weet, ziet alleen wat zij ziet. Gebeurt er iets belangrijks in een andere kamer? Dat kun je eigenlijk niet via dit perspectief kwijt, tenzij je kunstgrepen toepast.

• Het personale perspectief. Je schrijft in de hij-, zij- of die-vorm, maar blijft dicht bij één personage: “Nour zag hem staan en wist meteen: hier klopt iets niet.” Bijna net zo dichtbij als het ik-perspectief, maar met iets meer bewegingsruimte. Je kunt bijvoorbeeld net iets makkelijker per hoofdstuk wisselen van personage, zodat de lezer méér weet dan elk personage afzonderlijk. Veel hedendaagse romans gebruiken deze vorm, en niet voor niets: het is het beste van twee werelden.

• De alwetende verteller. Dit is als het ware een stem die boven het verhaal zweeft en in íeder hoofd kan kijken. “Nour zag hem staan en wist meteen: hier klopt iets niet.” En vervolgens: “Tiago herkende Nour nauwelijks.” Dit perspectief geeft heerlijk veel overzicht. Maar pas op: omdat de verteller alles weet, is het verleidelijk om ook alles te vertellen - en dan blijft er weinig te raden over. Het kan bovendien afstandelijk aanvoelen, alsof je als lezer het verhaal door een raam bekijkt.

Voor de volledigheid noem ik hier ook nog een vierde optie: de tweede persoon enkelvoud. (“Je zag hem staan en wist meteen: hier klopt iets niet.”) Dit perspectief wordt niet vaak gebruikt en naar mijn mening niet voor niets: het voelt voor een lezer voortdurend alsof hij zelf wordt aangesproken door de schrijver, wat het lezen van zo’n boek heel vervreemdend maakt.

Hoe kies je?

Stel jezelf een belangrijke vraag: hoeveel mag mijn lezer weten?

Schrijf je een verhaal dat drijft op een geheim van je hoofdpersoon, en wil je dat de lezer hiernaar moet raden, dan is het ik-perspectief lastig: je verteller moet de hele tijd om dat geheim heen praten, en dat voelt al snel als gekunsteld, of zelfs als vals spelen. Kies dan liever voor een personaal perspectief.

Wil je juist dat de lezer met je hoofdpersoon meebeweegt, elke twijfel voelt, elke vergissing pas doorziet als zíj hem doorziet? Dan is dichtbij blijven juist een heel goed idee, en lijkt de eerste persoon een logischere keuze.

Wil je niet zozeer focussen op een persoon, maar bijvoorbeeld de beslommeringen van een heel dorp laten zien, dan doe je er misschien goed aan om voor een alwetende verteller te kiezen. De verteller zweeft dan als het ware boven alle dorpelingen en kan gebeurtenissen uitlichten voor de lezer.

Twijfel je nog? Probeer het gewoon!

Neem een scène in gedachten en schrijf deze twee keer: één keer in de ik-vorm, één keer personaal. En probeer als je zin hebt voor de grap ook eens de je-vorm. Je voelt het verschil vaak al na een halve pagina. De ene versie komt tot leven, de andere blijft een beetje op afstand staan. Voelt niet juist voor jouw verhaal.

Dit lijkt misschien verspilde moeite, maar het kan je heel veel opleveren. Want uiteindelijk doet het er echt toe dat jouw verhaal vanuit het ‘juiste’ perspectief wordt verteld.

Ben je al heel ver in je manuscript en twijfel je ineens? Niet getreurd, het is nooit te laat. Ik heb meerdere hoofdstukken van mijn romans, in verschillende fases van het schrijfproces, omgezet van eerste naar derde persoon enkelvoud, of andersom. Gewoon om te testen of ik nog steeds tevreden was over mijn keuze. Een handige tip hierbij is om een kopie te maken van je werk vóórdat je dit doet. Dit voorkomt dat je alles weer terug moet zetten als je concludeert dat je oorspronkelijk keuze toch echt beter was.

Schrijfoefening

Schrijf een scène waarin twee personages met elkaar in gesprek zijn. Eén van beiden verzwijgt iets. Schrijf de scène eerst vanuit degene met het geheim, daarna vanuit degene zonder. Deze persoon vraagt zich misschien wel af wat er speelt, maar durft dit niet rechtstreeks te vragen.

Let op wat dit verschil doet met jouw manier van schrijven. Welke versie is spannender? In welke versie ga je vanzelf meer tussen de regels schrijven?

Of neem het manuscript waar je aan werkt en probeer eens een ander perspectief uit. Wat doet dit met het verhaal? Werkt het, of juist helemaal niet? Het is bijzonder leerzaam om te ervaren wat een ander perspectief kan doen!

Het is zomer, en méns wat heb ik de afgelopen periode hard gewerkt. Vrijdag leverde ik de laatste versie van mijn manuscript in, en gisterochtend vroeg vertrokken wij richting Italië.

Ik schrijf, zoals altijd, gewoon lekker door in de zomer. En dat moet dit keer ook wel: mijn nieuwe kinderboek staat gepland voor maart 2027 en er staat nog nauwelijks een woord op papier. Daarnaast heb ik mijn vaste columns te schrijven en de Schrijfplaats-nieuwsbrieven natuurlijk.

En binnenkort verschijnt er iets in mijn mailbox waar ik niet onderuit kan: de drukproef van mijn nieuwe non-fictie boek. Het is de allerlaatste correctieronde - de laatste kans om iets recht te zetten voordat het eind augustus naar de drukker gaat. Op 1 oktober ligt het in de winkel. Spannend!

Genoeg te doen dus deze zomer, maar ik heb mezelf beloofd nu eerst even terug te zakken naar een wat lager pitje.

Lekker zwemmen, languit liggen op een stretcher in de schaduw. Maar wel met een mooi boek natuurlijk!

Ik lees vooral op mijn e-reader, maar ik neem op vakantie ook altijd een paar fysieke boeken mee. Waaronder dit keer drie exemplaren van lieve collega-schrijvers, waar ik door al het schrijven van de afgelopen tijd helaas nog niet aan toe ben gekomen.

Deze boeken zijn voor mij extra bijzonder, omdat ik soms al iets over het schrijfproces hoorde. Twee van deze schrijvers zijn - net als ik - onderdeel van de Schrijverskring in Oegstgeest. En ja, daar delen we soms lief en leed met elkaar, vooral waar het op schrijven aankomt natuurlijk.

NVRLND — Valentijn de Heer

Een man reist op aanraden van zijn therapeut zonder zijn gezin naar Californië, op zoek naar het landgoed van een overleden popster: de fantasieplek uit zijn jeugd waar alles beter leek. Maar de poort zit dicht, zijn reis lijkt zinloos — tot hij verdwaalt in het natuurgebied eromheen. Daar vlecht De Heer een tweede verhaallijn doorheen: verdrongen herinneringen aan zijn grootvader, die ooit een vrolijke schlager schreef maar zweeg over zijn kampverleden. Wat mij als schrijver nieuwsgierig maakt, is precies dat vlechtwerk. Twee lijnen die elkaar opladen is knap lastig om goed te doen.

Vandaag is geen dag voor verraad — Robert Pollack

In een stadsziekenhuis zijn advocaat Werner en kunstschilder Rien veroordeeld tot elkaars gezelschap, allebei herstellend van een operatie. Dan breken buiten rellen uit die het begin van een revolutie blijken. Het hele boek zien we die omwenteling vanuit twee ziekenhuisbedden — via de dokter, het bezoek, de tv — en niemand die ze spreken is onpartijdig. Dit boek lijkt mij een mooie les in beperkt perspectief: je kunt een enorme gebeurtenis juist spannender maken door hem klein te houden. Wat je personage níét kan zien, doet het werk.

De tijdreiziger — Philip Dröge

Dröge reist de wereld over, van een klein Zweeds eiland via een tempel in India tot aan de Aboriginals in Australië, om iets ongrijpbaars te pakken te krijgen: tijd. Waarom is het om twaalf uur bijna nergens in Europa écht twaalf uur? Wat gebeurt er op de internationale datumgrens, de plek waar vandaag gisteren wordt? Voor iedereen die non-fictie schrijft is dit een studieobject (weet ik op basis van zijn eerdere boeken, zoals Moederstad): Dröge hangt zijn research op aan een reis, en dit is een structuur die werkt. Het maakt van feiten een verhaal dat je wilt blijven lezen.

Drie heel verschillende boeken, van drie heel verschillende collega’s. Welke zal ik als eerste lezen?

Ik wens je een fijne zomer, vol goede boeken en een hoofd dat gevuld raakt met nieuwe ideeën!

Wie gaan er bij jou mee in de koffer? Ik ben oprecht benieuwd! Boekentips zijn altijd welkom….

Ach, er zijn ergere dingen!

Ik zou zeggen: doe hetzelfde. Zoek een plekje in de schaduw, pak pen en papier en ga lekker schrijven. Meer heb je niet nodig, geen laptop, geen wifi, geen bureau. Een boom en een half uurtje volstaan.

Geen inspiratie? Probeer eens een van deze schrijfingangen:

Begin bij een geluid. Sluit je ogen en luister een minuut. De krekels, een grasmaaier in de verte, kinderen bij een zwembadje. Kies één geluid en schrijf op wat het losmaakt. Geef het daarna aan een personage: wat hoort zij? En waar denkt ze aan?

Een zomer van vroeger. Kies een zomer uit je jeugd en begin bij één concreet beeld: de warme tent, het gesmolten ijsje, de buurkinderen die alsmaar ruzie maakten, of het eigen taaltje dat je samen met een Frans camping-vriendinnetje sprak. Schrijf vanuit dat ene beeld verder en kijk waar je uitkomt. Vaak zit er meer verhaal in dan je denkt.

De ansichtkaart. Laat een personage een kaartje schrijven aan iemand die dat niet verwacht. Een ex, een verdwenen vriend, zijn moeder. Je hebt maar een paar zinnen ruimte - wat staat erop? En wat vooral níet?

Maak de zin af: ‘Het was de laatste zomer dat…’ En schrijf door. De laatste zomer dat de kinderen mee op vakantie gingen… De laatste zomer dat alles nog in orde leek… De laatste zomer dat…

De onbekende verderop. Kijk om je heen - op het terras, bij het zwembad, in het park - en kies iemand uit. Geef diegene een naam, een bestemming en een geheim. Schrijf de eerste alinea van zíjn verhaal.

Kies één van deze schrijfingangen, en houd het klein. Het hoeft geen meesterwerk te worden, gewoon een volgekrabbelde bladzijde. Wie weet groeit er later iets uit, maar dat hoeft helemaal niet. Want zo niet, dan heb je heerlijk in de schaduw gezeten met pen en papier…

Echt, er zijn ergere dingen ;-)

Ik wachtte, en wachtte…

Het idee was er wel - een verhaal dat ik al maanden, zo niet jaren met me meedroeg - maar er was altijd iets. Ik werkte als rechter, had een jong gezin. Mijn dagen waren vol en mijn hoofd nog veel voller.

Mijn eerste roman kwam er pas toen ik stopte met wachten.

Ik ging schrijven op min of meer vaste momenten, of ik nu zin had of niet. Ik blokte die momenten aan het begin van elke week in mijn agenda, en daarmee stonden tijd en plek vast, daar had ik niets meer over te zeggen. Ik had het gewoon te dóén.

Vaak schreef ik onzin. Ik schreef lelijk. Onbeholpen. Maar toch, langzaam maar zeker, vormde zich onder mijn vingers het verhaal dat al zo lang in mijn hoofd leefde.

Dat is volgens mij het geheim van een schrijfroutine. Niet dat je er ineens het talent van krijgt dat je eerder nog niet had, maar dat je de drempel weghaalt. Want elke keer dat je je manuscript dagen, weken, maanden of zelfs jaren weglegt, moet je jezelf er weer in zien te krijgen. Je leest terug, je twijfelt, je vraagt je af waar je ook alweer gebleven was. Wat je plan ook alweer was.

Maar schrijf je (bijna) elke dag, dan blijft het vuurtje branden. Je onderbewuste werkt namelijk gewoon door: ’s nachts, onder de douche en tijdens het boodschappen doen. Helemaal gratis en voor niets!

De cijfers komen vaak genoeg voorbij: één op de vier Nederlanders wilde ooit een boek schrijven. Zo’n 1,4 miljoen mensen in ons land dromen er nog steeds van. En weet je waar het meestal op strandt? Niet op talent. Op tijd, op discipline, op het ontbreken van een stok achter de deur.

Misschien ken je iemand die al jaren een boek wil schrijven, maar hier telkens niet in slaagt. Misschien - moet je toegeven - ben je zelf zo iemand.

Doe mee met de Schrijfmaand

Daarom tip ik je dit: de Nationale Schrijfmaand van het ILFU.

Van 1 tot en met 30 september schrijf je elke dag aan je eigen boek. Wat je maakt, bepaal je zelf - een roman, een dichtbundel, je memoires, een prentenboek. Je stelt je eigen doel. De hele maand houden auteurs je scherp met dagelijkse schrijftips, door het land zijn er schrijfcafés, en online vind je medeschrijvers.

Het kost niks. En september is nog ver genoeg weg om je er rustig op te verheugen.

Wat zo’n maand doet, is precies die stok achter de deur leveren die je soms zo nodig hebt. En de wetenschap dat andere mensen tegelijk met jou achter hun eigen bureautje zitten te zwoegen. Je bent niet de enige die telkens vastloopt op die ene scène, of die dat ene personage telkens maar niet scherp krijgt. En die wetenschap helpt meer dan je misschien zou denken.

Aanmelden kan nu al, op schrijfmaand.ilfu.com, en kost je minder dan een minuut.

(En nee, dit is geen reclame en ik ben hier verder ook niet bij betrokken, ik vind het gewoon een heel mooi initiatief. Daarom doe ik zelf ook mee!)

Maar… Je hóéft natuurlijk niet te wachten tot september. Het mooie van een routine is dat je hem vandaag kunt beginnen, in het klein. Denk niet: “ik ga deze zomer mijn roman afmaken”. Of denk dat wel, maar doe het dan ook!

Als je dit al vaker hebt gedacht, maar helaas zonder succes, begin dan eens kleiner: vijftien minuten, op een vast moment, een paar dagen deze week. Schrijf!

Wil je meer weten over het creëren van een eigen schrijfroutine die voor jou écht werkt? De eerste module van mijn cursus Roman schrijven gaat hier helemaal over (en is net zo relevant voor schrijvers van non-fictie). Je kunt de video’s hier gratis bekijken >

Schrijfoefening

Kies één tijdstip dat morgen écht haalbaar is - na de eerste koffie, in de trein, vlak voor het slapengaan. Zet een timer op vijftien minuten. Schrijf, zonder terug te lezen, zonder te schrappen. Doe dit vijf dagen achter elkaar, op een zelf te bepalen moment.

Let aan het eind niet op wát je schreef, maar op hoe makkelijk je eraan begon. Was er een verschil tussen dag één en dag vijf?

Dat verschil ontstaat door routine. Houd dit vast voor september. Of ga hier gewoon vanaf nu mee door!

Wat dit betekent voor je schrijven? Zelfs in de schaduw voelt het als dertig graden, je laptop ligt als een kacheltje op je schoot, je nek plakt, en de cursor knippert spottend op een leeg scherm. Schrijven? In dít weer?

Nee, als het zo warm is, wil je vooral helemaal níets doen. (Oké, ik las in de krant dat steeds meer mensen tegenwoordig airco’s hebben thuis. Als dit voor jou geldt: mazzelaar, deze nieuwsbrief is niet voor jou…)

En toch hoeft een hittegolf je schrijven niet helemaal plat te leggen. Sterker nog: je kunt de hitte vóór je laten werken.

Verlaag de lat (en verzet je uren)

Eerst het belangrijkste: wees mild voor jezelf. Je hersenen werken nu eenmaal trager als het bloedheet is, en daar kun je weinig aan doen. Verwacht dus niet dat je je gebruikelijke aantal woorden haalt.

Schrijf liever vroeg. De ochtend, als het nog koel is, is goud waard. Of schrijf juist laat op de avond, of ‘s nachts, als je door de hitte toch wakker ligt. En kort mag ook: twintig minuten met een koud glas binnen handbereik is altijd nog meer dan nul.

En haal je het een dag niet? Dan niet. Een hittegolf is zo voorbij, en je manuscript loopt heus niet weg.

Gebruik de hitte

Maar nu het leuke. Want hitte is niet alleen een sta-in-de-weg, het is ook gratis materiaal.

Kijk eens om je heen. Of beter: voel eens om je heen. Het asfalt dat trilt. De ventilator die alleen maar warme lucht rondblaast. Dat plakkerige laagje op je voorhoofd en bovenlip. De stilte van een straat die te heet is om in te bewegen. Schrijf het op, al is het maar in losse flarden in je notitieboekje. Dit soort details til je later zo je verhaal in.

En nog iets: hitte is een prachtig drukmiddel in een scène. Ben je zelf misschien ook een beetje prikkelbaarder nu het zo warm is?

Dit geldt voor veel mensen. Het lontje is korter, het geduld eerder op. Zet twee personages die iets uit te praten hebben in een snikhete keuken zonder ventilator, en je hoeft de spanning nauwelijks meer zelf op te bouwen - die hangt al in de lucht. De hitte doet een deel van het werk.

Of denk aan dat broeierige gevoel vlak voor een onweersbui. De spanning in de lucht vertaalt zich vrijwel moeiteloos naar ongemak tússen je personages. En je lezer voelt het mee, want hij weet precies hoe dat voelt.

Schrijfoefening

Schrijf een korte scène op de heetste dag van het jaar. Twee personages, één ruimte, geen verkoeling. Laat ze niet klagen over de warmte - laat de lezer haar vóélen. In hun korte lontjes, het glas water dat meteen weer lauw wordt. Of de schaamte die een personage voelt omdat het zweet door haar shirt heen sijpelt.

En lukt het schrijven vandaag echt niet? Lees dan gewoon een boek dat je al een tijd wilde lezen. Ook zo werk je namelijk aan je eigen schrijverschap.

Meer over schrijven als je even van huis bent? Daarover schreef ik in Schrijven tijdens een stedentrip >

En ik weet nu, terwijl ik dit schrijf, al wat er dan gebeurt: ik zie meer dan thuis. Niet omdat Parijs mooier is dan mijn eigen woonplaats (of nou ja, misschien wel, maar los daarvan), maar juist omdat alles anders is dan thuis.

Verandering van omgeving: daar wordt je creatieve brein wakker van. En dat is precies waarom een stedentrip zo goed is voor je schrijven.

En het zit ’m juist in de kleine dingen. De geur van versgebakken brood bij het kleine bakkerijtje op de hoek. Een muurschildering. Een mooie boom. Thuis loop je hier langs, omdat je het al duizend keer hebt gezien. In een vreemde stad zíé je weer.

Je hoeft daar niet meteen een verhaal van te maken. Sterker nog: doe dat vooral niet. Neem gewoon een pen en een klein notitieboekje mee en schrijf zo nu en dan op wat je ziet. Het hoeft niets bijzonders te zijn. Een scène op een terras. Een stelletje dat een ijsje eet. De manier waarop het licht aan het eind van de dag op de gevels valt. Losse flarden, dat is genoeg.

Want die flarden zullen later goud waard blijken te zijn. Maanden na de reis, als je vastzit in een hoofdstuk en niet weet hoe je een scène tot leven moet wekken, blader je terug. En daar staat het: dat ene concrete detail dat je verzonnen wereld ineens echt maakt. Daar hoef je niets voor te verzinnen. Je hebt het al gezien, je hebt het al opgeschreven.

En het geeft niet dat wat jij hebt genoteerd in feite op een andere plek gebeurde dan daar waar je verhaal is gesitueerd. Vaak kun je het met een paar kleine wijzigingen naadloos laten passen in jouw verhaal.

Eén waarschuwing: laat het schrijven je stedentrip niet beheersen. Je bent er ook gewoon om te genieten, om te dwalen. Om te verdwalen. De beste aantekeningen komen als je brein eenmaal tot rust is. Als de beslommeringen van thuis even heel ver weg lijken. Dus pak die rust, en pak dan je notitieboekje.

Ik heb het mijne in elk geval bij me, in Parijs. Niet om mijn vrije dagen in werkdagen te veranderen, maar om de stad nog een beetje langer bij me te houden als ik weer thuis ben.

Schrijfoefening (voor de liefhebber)

Denk terug aan een plek waar je ooit bent geweest. Schrijf in tien zinnen op wat je je nog herinnert, maar alléén in concrete details. Geen ‘het was mooi’ of ‘het was gezellig’, maar: wat zag je, hoorde je, rook je? En als je het niet zo heel precies meer weet, probeer het je dan voor te stellen.

Schrijf vervolgens een korte scène, waarbij je zoveel mogelijk van de details gebruikt. De scène mag over alles gaan, maar laat de plek meer zijn dan alleen een decor.

Het non-fictieboek dat ik nu schrijf over mijn voormalige werk als rechter en over 12 bijzondere rechtszaken die de afgelopen jaren in Nederland hebben gespeeld (denk aan: de dood van Carlo Heuvelman op Mallorca als gevolg van zinloos geweld, maar ook de toeslagenaffaire en de moord op Peter R. de Vries) is in de afrondende fase. Althans, dat moet hij zijn: eind juni is de deadline, daarna is het alleen nog een kwestie van eindredactie.

En dat betekent dat er nagedacht moet worden over kwesties als: hoe moet dit boek ‘in de markt gezet worden’, hoe krijg je boekhandelaren zo ver dat ze juist dít boek in het zonnetje zetten en vooral: hoe krijg je mensen zo ver dat ze het willen lezen?

Kijk, kijk!

Zoals ik al zei: dit gaat me niet makkelijk af. Het heeft iets gênants om mensen over te halen je boek te lezen, alsof je een kind bent dat een tekening heeft gemaakt: kijk! Kijk!

En natuurlijk ben ik elke keer trots als er een boek van mij verschijnt, maar het ligt gewoon niet zo in mijn aard om hier heel veel aandacht voor te vragen. Terwijl dat natuurlijk juist is wat je moet doen. Ik kijk dan ook altijd met bewondering naar mensen die iets doen of maken (of dit nu een boek is of een wandtapijt) en die hier vervolgens met volle overtuiging voor gaan stáán.

Maar ik weet ook: ik ben lang niet alleen. Alleen al het woord marketing roept bij veel schrijvers iets ongemakkelijks op. En ik heb inmiddels geleerd dat ik er anders naar moet kijken. Het gaat er niet om dat ik in de belangstelling wil staan en ik hoef ook geen aai over mijn bol. Ik wil gewoon dat mijn boek - al die woorden waar ik zo lang, zo hartstochtelijk mee bezig ben geweest - wordt gelezen door zoveel mogelijk mensen. Dus dan moet ik wel zorgen dat die mensen weten dat het er ís. En daar is nou eenmaal marketing voor nodig.

Trouwens, als ik heel eerlijk ben, wil ik niet alleen dat mensen het lezen, maar ook dat ze het mooi vinden, dus een complimentje hier of daar zou toch wel fijn zijn… ;-)

Begin bij je lezer, niet bij jezelf

Dus hoe werkt dat dan, marketing?

De eerste vraag die je jezelf moet stellen, is misschien wel de belangrijkste, maar wordt vaak vergeten: voor wie is dit boek eigenlijk? “Voor iedereen” is een begrijpelijk antwoord, maar je hebt er niets aan. Iedereen is tegelijk ook niemand. Hoe scherper je je lezer voor je ziet, hoe makkelijker al het andere wordt.

Probeer dus zo concreet mogelijk te zijn. Lezen ‘jouw’ lezers literaire romans of verslinden ze thrillers? Zitten ze in leesclubs, volgen ze boekenblogs, hangen ze rond op bepaalde fora? Als je weet wie je lezers zijn, weet je ook hoe je met ze in contact moet komen. En hoe je ze het best aan kunt spreken.

Er speelt nog iets mee. Lezers verbinden zich vaak niet alleen aan een boek, maar ook aan de persoon erachter: aan jouw manier van kijken, je onderwerpen, je toon. Dat klinkt intenser dan het is. Je hoeft jezelf niet volledig in de etalage te zetten. Het betekent alleen dat je af en toe iets laat zien van waar je mee bezig bent, wat je fascineert, waarom je dit verhaal wilde vertellen.

Dat kan met een nieuwsbrief, door het schrijven van een blog, met af en toe een bericht op sociale media. Maar je hoeft echt niet overal tegelijk te zijn. Eén plek waar je met plezier iets deelt, werkt beter dan vijf plekken waar het voor jou (en misschien ook wel een beetje voor je lezers) voelt als een ‘moetje’.

Een plan hoeft niet ingewikkeld te zijn

Hoe ziet zo’n marketingplan er dan uit? Niet als een dik document met grafieken, gelukkig. Voor de meeste schrijvers past het op één A4’tje, en het draait grofweg om drie periodes: de tijd vóór je boek uitkomt, het moment zelf, en de maanden erna.

In de aanloop bouw je het rustig op. Je vertelt af en toe dat er een boek aankomt, je deelt een stukje van het proces, je zoekt proeflezers, je verzamelt mensen die straks willen weten dat het er is. En er misschien zelfs wel naar uit kijken.

Rond de verschijning maak je er een echt moment van. Een aankondiging, misschien een feestelijke bijeenkomst of boekpresentatie. Niet omdat het moet, maar omdat aandacht zich nu eenmaal bundelt rond een datum. En ook omdat het verschijnen van je boek natuurlijk iets is om bij stil te staan, en om te vieren.

En daarna, ook dit is belangrijk, houd je het langzaam levend. Een boek heeft een veel langere levensduur dan die paar maanden rondom de verschijning. Een recensie hier, een gesprek daar, een kans om het opnieuw onder de aandacht te brengen.

Wat loont, en wat je gerust kunt laten

Een paar dingen leveren bijna altijd iets op. Een eigen nieuwsbrief, om te beginnen. Dat is namelijk de enige plek waar je lezers rechtstreeks bereikt zonder tussenkomst van een algoritme dat morgen weer anders werkt. Zelfs een klein lijstje trouwe lezers is meer waard dan een grote groep volgers die je post toevallig voorbij ziet komen.

Verder: een flaptekst en een omslag die kloppen, want die doen het eerste werk. Eerlijke recensies, want lezers vertrouwen andere lezers nou eenmaal meer dan ze jou als schrijver vertrouwen. Logisch.

Tot slot het vermogen om in één of twee zinnen te zeggen waar je boek over gaat, zonder te haperen. Dat klinkt simpel, maar oefen het maar eens hardop. Je hebt het vaker nodig dan je denkt.

Net zo nuttig is weten wat je kunt overslaan. Overal tegelijk willen zijn, bijvoorbeeld. Dat put je uit en het werkt zelden. Dus reis niet stad en land af om in zaaltjes met drie mensen in het publiek te vertellen over je boek. Tenzij je dit zelf heel leuk vindt natuurlijk. Maar maak ook hierin bewuste keuzes.

Wees ook voorzichtig met betaald adverteren, bijvoorbeeld op sociale media. Het kan werken, maar voor een onbekende schrijver is het vaak geld in een put gooien zolang jij nog niet precies weet wie je lezer is. Begin pas met betalen als je weet waarvoor.

En dan het lastigste: stop met vergelijken. Er is altijd wel iemand met meer volgers, betere verkoopcijfers, mooiere foto’s, een vlottere babbel. Vergelijken levert je niets op en het kan maken dat je dingen gaat doen die niets voor jou zijn. Doe liever de paar dingen die bij jou passen, en doe ze met aandacht.

Want dat is uiteindelijk waar het op neerkomt. Je hoeft niet alles te doen. Je hoeft het niet groot aan te pakken en je hoeft jezelf niet opnieuw uit te vinden. Kies een handvol dingen waar je je (een beetje) prettig bij voelt, schrijf ze op dat ene A4’tje, en begin.

Zoals zo vaak is dat het allerbelangrijkste advies: begin gewoon.

Het huis wordt te klein, de sfeer grimmiger, en moeder en zoon - die er totaal andere opvattingen op nahouden - komen lijnrecht tegenover elkaar te staan.

Dat is, in het kort, Gelukszoekers van Lionel Shriver (oorspronkelijk A Better Life). Je kent de schrijver misschien van We moeten het over Kevin hebben. Maar dit is een heel ander soort verhaal. Een satire over migratie, en bepaald geen boek dat iedereen op dezelfde manier waardeert; de recensies liepen flink uiteen.

Maar of je het nu een meesterwerk vindt of niet: er valt als schrijver een belangrijke les uit te trekken.

Het verhaal als drukpan

Het eerste wat opvalt, is hoe simpel het uitgangspunt is. Eén huis, één logé, en daarna langzaam steeds meer mensen. Shriver haalt geen ingewikkelde toeren uit om haar verhaal te vertellen; ze zet haar personages bij elkaar onder één dak en voert vervolgens, beetje bij beetje, de druk op.

Het is een bekend principe: sluit mensen samen op, veroordeel ze tot elkaar, en laat de situatie geleidelijk onhoudbaar worden. Je hebt hiervoor geen spectaculair decor nodig. Een keukentafel volstaat.

En let op wie ze tegenover elkaar zet: een moeder en haar zoon. Zij links, vol goede bedoelingen (en, zo laat Shriver fijntjes doorschemeren, niet ongevoelig voor haar eigen morele gelijk); hij een werkloze twintiger die nog thuis woont en er een stuk rechtser gedachtegoed op nahoudt. Het conflict zit dus ingebakken in de personages zélf, en in hun band, die ze niet zomaar kunnen verbreken.

Dat is geen toeval. Wil je dat een meningsverschil als een vuur oplaait, en dat de lezer dit ook echt meebeleeft, geef dan beide standpunten een eigen gezicht. En het mooiste: in het sterkste deel van het boek valt er voor beide kanten iets te zeggen. Dáár zit de echte spanning. Een schrijver die één partij tot karikatuur maakt, haalt de angel uit zijn eigen conflict.

Spanning vanaf de eerste bladzijde

Iets anders wat Shriver knap doet: ze laat vanaf de eerste bladzijde voelen dat er iets niet pluis is. Het openingshoofdstuk schuurt meteen. Je weet als lezer nog niet precies wát er mis is, maar je voelt de onrust, en die trekt je het verhaal in.

Shriver noemt haar boek zelf een thriller, en ze gebruikt ook de ‘schrijverstrucjes’ die daarbij horen: dreiging die langzaam aanzwelt, een onbehaaglijk gevoel dat uiteindelijk blijkt te kloppen. Dat is een nuttige les, vooral voor wie aan iets ‘literairs’ werkt en denkt dat spanning iets is voor andere genres. Een lezer die zich afvraagt hoe het verder gaat, blijft lezen. Zo simpel is het.

En dan is er nog de manier waarop ze de toon van het verhaal laat meegroeien met de inzet. Gelukszoekers begint herkenbaar en realistisch - je leest dingen terug die zo uit de krant hadden kunnen komen, buitengewoon actueel - en kantelt dan stap voor stap naar het ironische en uiteindelijk het ronduit satirische, met een gewelddadige ontknoping.

Dat kantelen is een kunst. Begin je te snel en opzichtig, dan haakt de lezer af; bouw je het rustig op, dan volgt hij je tot in het meest extreme hoekje van je verhaal. Maar daar schuilt ook het risico, en juist daarover waren de critici het oneens: slaat de satire te ver door, dan wordt het flauw, en verdampt juist die spanning tussen beide kampen die het boek eerst zo sterk maakte. Ik begrijp dat dit boek niet voor iedereen is, maar het is wel knap gedaan.

Durf iets op het spel te zetten

Dat brengt me bij misschien wel de belangrijkste les: Shriver durft. Ze kiest een ongemakkelijk onderwerp, een ongebruikelijk perspectief, en ze praat de lezer niet naar de mond. Dat levert haar scherpe kritiek op - sommige recensenten vonden het te eenzijdig - maar het maakt haar werk ook onmiskenbaar háár werk.

Je hoeft het niet met haar eens te zijn om dat lef te waarderen. En je hoeft al helemaal niet zo controversieel te willen zijn als zij. Maar de vraag die haar boek jou als schrijver stelt, is er wel een om jezelf af en toe voor te houden: durf ik in mijn schrijven eigenlijk wel voldoende op het spel te zetten?

Lees het, als je durft… ;-)

En het klopt, want een goede openingszin doet veel. Maar er is een zin die net zo belangrijk is en die bijna nooit dezelfde aandacht krijgt: de tweede.

Want wat doet die eerste zin nou eigenlijk? Hij levert je hooguit een paar seconden aandacht op, meer niet. Iemand pakt je boek van de stapel, leest die ene mooie zin en denkt: oké, en dan? Het is de tweede zin die daar antwoord op geeft. Dáár beslist de lezer, vaak zonder het zelf te merken, of hij doorgaat naar de derde.

En juist daar gaat het vaak mis. Ik zie het geregeld in manuscripten: een prachtige, zorgvuldig geslepen eerste zin. En dan zakt het in. De tweede zin legt uit wat de eerste al deed vermoeden. Of hij schakelt over op (droge) informatieverstrekking: hoe het personage heet, hoe oud zij is, waar of wanneer het verhaal zich afspeelt. De spanning die net was opgebouwd, de verwachtingen die zijn gewekt door die prachtige eerste zin, sijpelen er zo weer uit.

Een slechte tweede zin

Een voorbeeld. Stel, je begint met: ‘Ik heb altijd geweten dat ik mijn moeder zou begraven zonder een traan te laten.’ Een zin die vragen oproept, precies wat je wilt. Maar dan gaat het verder: ‘Mijn moeder, Agnes, was tweeënzestig en woonde al jaren in een rijtjeshuis in Almere.’

Tja. Weg spanning, weg verwachtingen. Hier stapt heel duidelijk de schrijver naar voren om een en ander uit te leggen. En dat is jammer. Naam, leeftijd, leefsituatie zijn allemaal elementen die zich er prima voor lenen om gaandeweg als confetti (maar dan natuurlijk íets subtieler) rondgestrooid te worden. Natuurlijk is het fijn als je de lezer over dit soort feiten niet te lang in onwetendheid houdt, maar het hoeft echt niet allemaal in de tweede zin.

Een goede tweede zin

Wat een goede tweede zin wél doet, is de eerste niet herhalen en niet verklaren, maar er nog een schepje bovenop doen. Hij houdt een vraag open. Hij laat de lezer iets dieper het verhaal in gaan, zonder alvast alle antwoorden weg te geven.

Let ook op het ritme. Een korte, harde openingszin vraagt vaak om iets anders erachter. Een langere, ietwat meanderende zin bijvoorbeeld, waarin de lezer even op adem komt. Of andersom natuurlijk. Twee even lange, even zware zinnen na elkaar gaan al gauw dreunen.

Twijfel je? Lees je zinnen hardop aan jezelf voor, dan hóór je of het lekker loopt.

Dit is ook een handige truc als je voor je gevoel al eindeloos hebt zitten schaven aan het begin van je verhaal en je nog steeds niet tevreden bent: lees alleen die eerste twee zinnen, los van de rest, hardop. Wil je na de tweede zin de derde lezen? Zo niet, dan ligt het misschien helemaal niet aan je eerste zin, maar aan wat erop volgt.

Twijfel je nog steeds? Laat een ander alleen de eerste twee zinnen lezen en stel de vraag: maakt dit nieuwsgierig? Wil je verder lezen?

De eerste versie

Ik kan het niet vaak genoeg zeggen: de eerste versie van je manuscript is niet meer dan een manier om het verhaal vanuit je hoofd op het papier te krijgen. En als je je verhaal nog niet kant en klaar in je hoofd hebt - wat doorgaans het geval is - dan ‘ontdek’ je het al schrijvende. Logisch dat het dan niet direct perfect is.

Dat hoeft ook niet.

Dus nee, ook de openingszin en zijn opvolger hoef je niet meteen in je eerste versie goed te krijgen. Aan een begin schaaf je later, als het hele verhaal er staat en je weet waar het naartoe gaat. Maar ben je eenmaal zo ver dat het echte schaafwerk kan beginnen, geef die tweede zin dan net zoveel aandacht als de eerste. Niemand leest tenslotte door vanwege één mooie zin. Maar omdat de zin erna net zo nieuwsgierig maakt naar de volgende.

Feest!

Ik blijf in het thema van ‘de tweede’, want... mijn tweede kinderboek is verschenen!

Deel 2 in de meidenvoetbalserie Vol in de aanval! heet Samen sterk en is vanaf nu overal verkrijgbaar. Meer informatie vind je hier >

Wil je Schrijfplaats steunen, maar liever geen betaald abonnement nemen? Je helpt me enorm in mijn schrijverschap door een boek van mij te kopen. En als je zelf geen kinderboeken leest, dan ken je misschien iemand die je hier blij mee kunt maken :-)

Het overkomt iedere schrijver die langer dan een paar weken aan een project werkt. Je geheugen is simpelweg niet gemaakt om al die kleine beslissingen, ideeën en overwegingen vast te houden. Gelukkig is daar een verrassend eenvoudige oplossing voor: het schrijflogboek.

Wat is een schrijflogboek?

Een schrijflogboek is een document - op papier of digitaal, dat maakt niet uit - waarin je na elke schrijfsessie kort vastlegt wat je hebt gedaan. Niet het proza zelf, maar de aantekeningen eromheen. Wat heb je geschreven, welke keuzes heb je gemaakt, waar liep je tegenaan, en wat wil je de volgende keer oppakken?

Het is geen dagboek in de klassieke zin, al mag het daar best op lijken. Het gaat niet om hoe je je voelde bij het schrijven (hoewel dat er ook in mag), maar vooral om de praktische en inhoudelijke beslissingen die je neemt terwijl je aan het werk bent. Het soort dingen dat je op het moment zelf volkomen logisch vindt, maar dat je drie weken later totaal bent vergeten.

En wees niet bang: je schrijflogboek hoeft geen boek op zich te zijn. Een paar zinnen na elke sessie is al genoeg.

Waarom zou je het doen?

Het klinkt als extra werk, en dat is het ook. Maar het is het soort extra werk dat je uiteindelijk tijd bespaart en je schrijfproces merkbaar soepeler maakt. En dat geldt voor romanschrijvers net zo goed als voor wie aan een non-fictieboek werkt.

Je bespaart opstarttijd. Een van de grootste tijdvreters bij het schrijven is het weer oppakken van de draad. Je opent je document, leest wat terug, probeert je te herinneren wat het plan was, en voor je het weet is er een half uur voorbij zonder dat je een woord hebt geschreven. Met een logboek begin je elke sessie door even terug te lezen wat je de vorige keer noteerde. In twee minuten weet je weer waar je was en wat je wilde doen. Je kunt meteen aan de slag.

Je legt beslissingen vast. Tijdens het schrijven neem je voortdurend beslissingen. Grote, zoals de richting van een verhaallijn of de opbouw van een hoofdstuk. Maar ook kleine, die op het moment zelf onbeduidend lijken maar later belangrijk blijken. Waarom koos je ervoor om die ene scène vanuit een ander perspectief te schrijven? Als je dat niet opschrijft, vergeet je niet alleen wát je besloot, maar ook waaróm. En dan loop je het risico dat je weken later tijd verspilt aan het opnieuw maken van dezelfde afweging. Of erger: dat je een weloverwogen keuze ongedaan maakt omdat je niet meer weet dat het een weloverwogen keuze was.

Je vangt losse ideeën op. Tijdens het schrijven borrelen er voortdurend ideeën op die niet direct bruikbaar zijn. Een mogelijke wending voor later in het verhaal, een bron die je nog wilt opzoeken, een passage die je ooit wilt herschrijven. Als je die ideeën nergens noteert, verdwijnen ze. Je logboek is de ideale plek om ze even te parkeren. Niet om er meteen iets mee te doen, maar om ze te bewaren voor het moment dat je ze nodig hebt.

Je herkent patronen in je eigen werkproces. Na een paar weken een logboek bijhouden begin je dingen te zien. Misschien merk je dat je altijd vastloopt op dialogen. Of dat je het productiefst bent op ochtenden dat je begint met herlezen. Dat soort inzichten krijg je niet als je alleen maar schrijft, en nooit de tijd neemt om het schrijfproces op zichzelf te beschouwen.

Je houdt je motivatie vast. Op slechte schrijfdagen - en die heeft iedereen - voelt het alsof je niets hebt bereikt. Je logboek laat je zien dat dat niet waar is. Misschien heb je maar driehonderd woorden geschreven, maar je hebt ook een probleem in je plot opgelost, of eindelijk bedacht hoe je dat lastige hoofdstuk gaat aanpakken.

Wat zet je erin?

Er zijn geen regels voor wat er in je logboek ‘hoort’ te staan. Het is jouw gereedschap, dus je vult het in op de manier die voor jou werkt. Maar als startpunt helpt het om na elke schrijfsessie in elk geval de volgende dingen te noteren:

Wat je hebt geschreven of waaraan je hebt gewerkt. Niet in detail, maar in een of twee zinnen. “Hoofdstuk 7 afgemaakt, scène waarin Eva voor het eerst naar het huis gaat.” Of: “Verder gewerkt aan het bronnenonderzoek voor hoofdstuk 4, drie interviews samengevat.”

Welke beslissingen je hebt genomen. Vooral als je hebt getwijfeld. “Besloten om de tijdlijn toch chronologisch te houden, het heen-en-weer springen werd te verwarrend.” Of: “Het voorbeeld van de Amsterdamse school eruit gehaald, past beter in hoofdstuk 6.”

Waar je tegenaan liep. Eerlijk zijn is hier van belang, anders heb je er niets aan. “Kom er niet uit hoe ik de overgang van deel twee naar deel drie moet schrijven.” Of: “Dit hoofdstuk wil maar niet stromen, misschien omdat ik te veel informatie in één keer probeer te geven?”

Wat je de volgende keer wilt doen. Dit is misschien wel het nuttigste onderdeel. Het geeft je een concreet startpunt voor je volgende schrijfsessie. “Morgen de dialoog in de restaurantscène herschrijven.” Of: “Volgende keer eerst de structuur van hoofdstuk 5 schetsen voordat ik ga schrijven.”

Losse ideeën, invallen of twijfels. Alles wat je te binnen schiet en wat je niet kwijt wilt. “Misschien moet het boek toch met die anekdote over de markt beginnen in plaats van met de historische context.” Of: “Zou het sterker zijn als de lezer pas later ontdekt dat hij liegt?”

De drempel laag houden

De grootste vijand van het schrijflogboek is perfectionisme. Zodra je het gevoel hebt dat je logboek ook goed geschreven moet zijn, of compleet, of netjes gestructureerd, ga je het uitstellen. En uitstellen wordt overslaan, en overslaan wordt stoppen.

Dus: maak het jezelf makkelijk. Schrijf in telegramstijl als dat sneller gaat. Gebruik afkortingen. Schrijf het op een kladblok naast je toetsenbord, of in een notitie-app op je telefoon, of onderaan je manuscript in een andere kleur. Het maakt niet uit hoe het eruitziet, als je het maar doet.

En als je het een keer vergeet? Dan ga je de volgende keer gewoon weer verder. Er is geen achterstand in te halen. Elke aantekening die je maakt is er een meer dan je anders had gehad.

Terugkijken

Het schrijflogboek is niet alleen nuttig op het moment zelf. De echte waarde zit hem in het terugkijken. Als je maanden bezig bent met een boek en je begint met het herschrijven ervan, is je logboek een schat aan informatie. Je kunt teruglezen waarom je bepaalde keuzes maakte. Je kunt zien welke problemen je eerder al signaleerde maar nog niet had opgelost. Je kunt ideeën terugvinden die je was vergeten.

En soms ontdek je bij het teruglezen iets wat je tijdens het schrijven niet kon zien. Een terugkerend thema in je twijfels dat wijst op een structureel probleem in je boek. Een idee dat je drie keer hebt genoteerd en telkens weer hebt laten liggen; misschien is dat een teken dat je er toch iets mee moet?

Het logboek wordt zo een soort spiegel voor je schrijfproces. Niet om jezelf te beoordelen, maar om jezelf beter te begrijpen als schrijver.

Gewoon beginnen

Je hebt er niets voor nodig. Geen speciaal notitieboek, geen app, geen methode. Alleen de bereidheid om na het schrijven even drie minuten te nemen om op te schrijven wat je hebt gedaan.

Begin vandaag. Na je volgende schrijfsessie, voordat je je document sluit, schrijf drie zinnen op. Wat heb je gedaan, waar loop je tegenaan, wat wil je morgen doen. Dat is alles. En over een maand, als je die aantekeningen terugleest, snap je waarom zoveel schrijvers hier niet meer zonder kunnen.

Nee, het is echt niet belangrijk waar je je notities in bijhoudt. Maar als je een beetje op mij lijkt en dól bent op notitieboekjes, dan doet het er stiekem wel toe… Lees hier over mijn favoriete notitieboekje >

Of breder: wat jij als schrijver de lezer wel of juist niet laat zien.

Beginnende schrijvers denken soms dat een verhaal ononderbroken moet zijn. Je personage staat op, ontbijt, fietst naar werk, praat met collega’s, eet lunch. We zien alles. Maar een dergelijke volledigheid levert doorgaans maar één ding op: een doodsaai verhaal. Een boek waarin niets belangrijk voelt, omdat álles wordt benoemd.

De kunst is nu juist het omgekeerde. Een verhaal is vooral een zorgvuldig geselecteerde reeks momenten. Je kiest de scènes die ertoe doen, en wat ertussen gebeurt, laat je weg.

Soms betekent dit letterlijk een lege regel, oftewel een witregel. Soms is dit een hoofdstukeinde. Om te vervolgen met, bijvoorbeeld: “Een jaar later was er nog niets veranderd.”

Maar dit is misschien makkelijker gezegd dan gedaan, want ik weet - en heb ook zelf ervaren - hoe lastig het in het begin kan zijn om te bepalen wat je uitschrijft en wat je aan de verbeelding van de lezer overlaat.

Daarom, drie dingen om te proberen:

Schrap overgangen. Ga in je manuscript op zoek naar zinnen als “ze kwam thuis, deed haar jas uit en zette thee”. De kans is groot dat dit eruit kan. Als er niks belangrijks gebeurt tussen het moment waarop je personage haar werk verlaat en het moment waarop ze thuis haar oudste zoon in zijn kamer treft, schrijf dan alleen dit op. Je moet de lezer natuurlijk wel een beetje helpen door te zeggen dat ze inmiddels thuis is, in de kamer van haar zoon, maar vertrouw erop dat de lezer zal snappen dat ze eerst naar huis gereden is. Dat ze de deur heeft opengedaan en haar jas aan de kapstok heeft gehangen. En alsjeblieft, sla de fietstocht naar huis over…

Gebruik tijdssprongen als spanningsmiddel. Scène: iemand krijgt een schokkende diagnose. Witregel. Volgende scène: zes maanden later, alles is veranderd. Een witregel als deze heeft waarschijnlijk meer impact dan wanneer je zou schrijven wat er precies allemaal in die zes maanden is gebeurd (tenzij dit nu juist is waar je verhaal over gaat natuurlijk, dan moet je het vooral wel uitschrijven). De lezer zal het voelen. Hij zal het zo ongeveer begrijpen. En natuurlijk zal hij zijn eigen kennis en eventuele ervaringen met vergelijkbare diagnoses hierin verweven, maar dat is nou juist de kracht van literatuur.

Let op wat volgt na een witregel. De eerste zin na een tijdssprong moet je lezer helpen om zich snel weer te oriënteren - waar zijn we, hoeveel later is het, wie is er? - zonder dat je het als uitleg opdient. Een goede eerste zin na een witregel doet dat in één beweging, bijvoorbeeld zo: “Tegen de tijd dat ze het huis verkocht, had Lisa haar vader al drie keer niet teruggebeld.”

Maar let op: het is net zo belangrijk om te weten wanneer je níet moet springen. Witregels werken alleen als wat je weglaat ook echt weggelaten kán worden. Als de omslag van ‘ja’ naar ‘nee’ bij je hoofdpersoon plaatsvindt tussen twee scènes in, en je lezer die omslag nodig heeft om mee te voelen, dan mag je die scène niet overslaan.

Witregels zijn namelijk geen manier om moeilijke dingen te omzeilen. Om de scènes die zich lastig laten schrijven te ontwijken.

Ze zijn een manier om weg te laten wat het verhaal niet nodig heeft. Zodat dat wat er wél staat de aandacht en ruimte krijgt die het verdient.

Wil je meer lezen over hoe je scènes aan elkaar kunt verbinden? Ik vertel er meer over in dit artikel >

Meestal blijft die laatste teller op nul staan. En dat is eigenlijk best gek.

Geur staat dichter bij ons geheugen dan welk ander zintuig ook. Een geur omzeilt de hele logica van het herinneren en komt rechtstreeks binnen. En toch is het in fictie precies het zintuig dat we vaak vergeten. Zonde, want geur doet iets wat andere beschrijvingen minder goed kunnen: het zet je lezer niet naast de scène, maar er middenin.

Denk aan de keuken van je oma, of de bibliotheek op je oude basisschool. Waarschijnlijk zie je eerst een beeld, maar zodra je aan de geur denkt wordt de herinnering scherper. Boter, kruiden, stoffige boeken. Bij je hoofdpersoon werkt het precies zo. En bij je lezer werkt het nog sterker, omdat jouw geurdetail zijn eigen geheugen aanraakt.

Een paar manieren om geur natuurlijk in te zetten:

Voor tijd en plaats. Een station ruikt anders dan een woonkamer. Zomer ruikt anders dan november. In plaats van “het was een warme dag” werkt “het asfalt rook naar teer” veel sterker. Je leest het en je bént er. Dit geldt ook voor seizoenen: natte bladeren, schoorsteenrook, vers gemaaid gras: deze omschrijvingen roepen elk associaties met een ander jaargetijde op.

Voor spanning. Een personage dat ’s nachts, in het donker, haar eigen woonkamer binnenloopt en sigarettenrook ruikt terwijl onduidelijk is waar dit vandaan komt, roept direct spanning op. Hetzelfde werkt andersom: een huis dat heerlijk ruikt naar versgebakken brood, terwijl de lezer weet dat er iets mis is, zorgt voor onrust bij je lezer. Een dissonantie die de lezer voelt zonder dat jij hoeft uit te leggen waar die vandaan komt.

Voor relaties. Welke geur jouw personage aan een ander herinnert zegt iets over hun band. De geur van shag. Bepaalde zeep. Een parfum met de geur van seringen. Zulke details blijven hangen bij de lezer, op een manier waar een letterlijke beschrijving zelden aan kan tippen. Als je hoofdpersoon jaren later nog steeds dit parfum herkent en daarbij verstart, weet de lezer genoeg, zonder dat je één woord hoeft te besteden aan het gevoel dat hiermee samenhangt.

Maar let op: wees voorzichtig met te veel geuren tegelijk. Juist omdat in veel boeken geuren niet zo’n grote rol spelen, raakt de lezer hoogstwaarschijnlijk uit het verhaal, en misschien zelfs wel een beetje geërgerd als er op elke pagina met geuren gestrooid wordt. Dus kies zorgvuldig en overdrijf niet.

Tot slot een klein experiment om eens te proberen: Neem een scène die je al geschreven hebt en voeg een geur toe. Kijk wat dit doet. Het zal niet altijd iets wezenlijks toevoegen, maar je zult verbaasd zijn over die situaties waar het wél het verschil maakt. Alsof je een dimensie hebt toegevoegd, een diepere laag aanraakt. Dáár is het waardevol.

Of beter gezegd: zij hielpen mij aan mijn eerste contract. Al talloze keren was mijn manuscript afgewezen door talloze uitgevers, toen agent Willem Bisseling mijn manuscript las en er wél wat in zag.

Hij bood me een contract aan bij het agentschap en na een aantal feedback rondes, een aantal maanden herschrijven en schaven, vond hij het manuscript klaar om rond te gaan zenden.

Het grote voordeel: hij kende de redacteurs die bij de verschillende uitgeverijen werkten. Hij kende hun persoonlijke voorkeuren en wist wat voor soort verhalen zij graag uitbrengen. Heel gericht stuurde hij mijn manuscript in naar een aantal van hen. Door elk van die uitgeverijen was mijn werk al (meermaals) afgewezen, maar nu kwam het direct in de mailbox van de juiste persoon terecht. In plaats van op de grote stapel die door de stagiair van het moment werd afgewerkt.

En bovendien kwam het niet van mij, de schrijver die haar werk zelf zo goed vindt. Het kwam van een in de literaire wereld bekende agent, die er als het ware zijn kwaliteitsstempel op had gezet. Nogal een verschil.

En jawel, nu mocht ik bij uitgevers op gesprek komen. En ook heel fijn: hij ging mee naar die gesprekken.

Toen er vervolgens over een contract moest worden onderhandeld, deed hij dit voor me. Waar ik zelf ieder aanbod zou hebben geaccepteerd, als iemand mijn boek maar wilde uitgeven, wees hij mij erop dat het wel degelijk van belang is een groot voorschot te krijgen. Hoe meer geld de uitgever kwijt is aan jouw voorschot, namelijk, hoe meer hij erop gebrand zal zijn dit voorschot terug te verdienen.

En dit betekent meer inspanningen voor de marketing van je boek. Het betekent dat de vertegenwoordigers van de uitgeverij bij de boekhandels net even wat meer zullen aandringen om jouw boek op een mooie, goed zichtbare plek in de winkel te leggen.

Dit is zeker ook in jouw belang, want hoe meer boeken er verkocht worden, hoe groter de kans dat je een contract krijgt voor een volgend boek. En hoe meer jijzelf met je boeken verdient natuurlijk, ook niet onbelangrijk.

Heb je een literair agent nodig?

Nee, strikt genomen heb je geen literair agent nodig. Anders dan in bijvoorbeeld Amerika, kun je hier in Nederland nog steeds bij een uitgeverij binnen komen zonder agent. Maar het is wel een stuk lastiger.

Een literair agent kost natuurlijk wel geld. Hij moet immers ook zijn boterham verdienen met de verkoop van jouw boek (en dat van vele anderen). Het is gebruikelijk dat een percentage van jouw inkomsten uit je boek naar de agent gaat. Hoe groot dit percentage is, verschilt, maar vaak wordt gewerkt met een staffel. Naarmate je meer boeken publiceert, wordt het percentage dat naar je agent gaat kleiner. In mijn geval gaat het inmiddels om 10%.

Maar wat doet een literair agent voor zijn commissie? Duizend-en-een dingen, ongetwijfeld. Maar ik zet het belangrijkste op een rijtje:

Ten eerste: je manuscript bij de juiste redacteur krijgen. Dat klinkt simpel, maar dat is het niet. Elke redacteur heeft voorkeuren, een volle agenda, een boek dat te veel op dat van jou lijkt, of juist een gat dat jij perfect vult. Jij kunt dit zelf eigenlijk niet weten. Een agent wel. En de redacteur zal jouw manuscript met heel andere ogen lezen dan wanneer je het zelf instuurt. De agent vindt het immers goed genoeg om in te sturen, en dat zegt wat.

Ten tweede: onderhandelen. Als je geen jurist bent, is het lastig om te overzien wat een uitgeefcontract allemaal regelt, en waar mogelijk onderhandelingsruimte ligt. Wie krijgt de filmrechten, wat gebeurt er bij een herdruk, wat als de uitgever wordt overgenomen, wanneer komen je rechten terug als het boek uit de handel gaat? Tja. En, zoals ik hiervoor al zei, als schrijver die graag gepubliceerd wil worden, ben je geneigd om ieder aanbod te accepteren. Terwijl er misschien wel meer inzit.

Ten derde: vertalingen en subrechten. Een Nederlandse uitgeverij is lang niet altijd geëquipeerd om je roman in Duitsland, Frankrijk of Zuid-Korea verkocht te krijgen. Een agent met internationale contacten wel. Al moet ik de verwachtingen wat dit betreft wel wat temperen: een boek uit Nederland krijgt niet snel een vertaling.

Wat biedt een agentschap nog meer?

Los van al het ‘zakelijke’, is er ook nog een andere belangrijke meerwaarde van het hebben van een agent. Je bent onderdeel van een agentschap.

Vandaar dat ik laatst op een borrel stond met vele andere schrijvers, waaronder de zeer gewaardeerde collega Walter van den Berg (die ook een heel fijne Substack heeft: De onschrijfbare laag), Dries Muus, Stephanie Biesheuvel en mijn vaste ‘Boekenbal-maatjes’ Tim den Heijer en Eva van den Broek.

Eerder waren er lunches waarbij wij in groepjes konden praten over de uitdagingen van het schrijverschap (en natuurlijk ook over de leuke dingen!), er is een schrijversdag op komst, kortom: bij een agentschap horen geeft ook een soort ‘community’ van collega-schrijvers.

SBK heeft trouwens sinds kort ook een leuke Substack: RUWE VERSIE, een online literair tijdschrift met nieuw werk van de schrijvers van dit agentschap.

Kortom, probeer gerust eerst op eigen houtje een uitgever te vinden. Maar laat je er niet van weerhouden een agent in te schakelen als dit niet lukt. Want ja, een agent kost wat. Maar het levert je ook heel veel op.

Soms levert dit je mooiste schrijfwerk op!

Dus zet je twijfel of cynisme even aan de kant, want ik weet dat dit wat zweverig over kan komen, maar doe het gewoon: schrijf je personage een brief.

Dit is een trucje dat verrassend goed werkt.

En ja, het klinkt gek en je voelt misschien aarzeling in het begin. Ben ik nu helemáál gek geworden?

Maar een brief aan je personage, dwingt je om je personage direct aan te spreken. Je kunt niet meer op afstand over hem praten. Je spreekt rechtstreeks tegen hem. Of stelt vragen. En zodra je vragen stelt - Waarom blijf je bij haar? Waarom zoek je niet een andere baan? Wil je kinderen? - zul je zien dat de antwoorden komen. En wie weet verrassen ze je wel.

Een paar vragen die vaak iets losmaken:

“Wat is je grote - maar geheime - angst?”

“Wat is belangrijk voor jou in het leven?”

“Waar heb ik, als schrijver, ongelijk over jou?”

Vooral die laatste vraag kan een ontregelende uitwerking hebben. Je hoofdpersoon blijkt vaker dan je denkt een andere versie van zichzelf te willen dan degene die jij aan het uitwerken bent.

Met het risico dat je nu definitief afhaakt, nog een voorstel: laat je personage een brief terugschrijven. Een paar alinea’s, in haar stem, gericht aan jou.

Als je dit serieus probeert, zul je zien dat je al snel op een diepere laag terecht komt dan je zou verwachten. Dit is waardevol materiaal. En natuurlijk is dit niet echt jouw personage aan het woord, maar je eigen intuïtie, voorbij het rationele. Voorbij het bedachte karakter.

Dit werkt met name goed als je vastzit. Of als je personage iets doet wat jij niet kunt verklaren. Een brief helpt je te begrijpen waarom. En soms blijkt het juist een teken dat je plot de verkeerde kant opgaat. Ook dat is winst.

Een variant die ook werkt: schrijf een brief van je hoofdpersoon aan een ander personage in je verhaal. Niet om te gebruiken in je boek, al blijkt het misschien wel degelijk bruikbaar. Maar schrijf niet met dit doel in het achterhoofd, gewoon als oefening.

Als je doel namelijk is een brief te schrijven voor in je boek, is de kans groot dat je rationele brein ermee aan de haal gaat. Wat je wilt is een intuïtief schrijven, ruw en ongepolijst, maar uit het hart.

Een praktische tip: schrijf met de hand, als het kan. De traagheid van een pen laat je dingen opschrijven die op een toetsenbord verloren gaan. Lukt dat niet, open dan in ieder geval een ander document dan je manuscript en kies een ander lettertype. Ten teken dat dit echt iets anders is dan een pagina in je boek. Dit is onderzoek.

Vind je dit allemaal belachelijk klinken? Doe het dan juist. Probeer het eens, waarom niet? Maar laat je innerlijke cynicus er dan even buiten. Probeer het écht.

En bedenk: niemand hoeft deze brief ooit te zien.

Dit is iets tussen jou en je personage.

Wil je meer weten over het leren kennen van je personage? Je leest het hier >

En, zoals altijd, verwonderde ik me over het feit dat het gelukt is: op 19 november vorig jaar schreef ik de eerste 2.812 woorden (om precies te zijn…) en inmiddels telt het manuscript 58.647 woorden.

Hiervan zal vast een deel geschrapt worden, herschreven, hele zinnen of alinea’s zullen slecht geschreven zijn, misschien moet er wel een heel hoofdstuk uit - maar ik heb het mooi wel gedaan. In minder dan vijf maanden tijd.

Bedenk wel: schrijven is mijn werk. Als je schrijft náást je werk, zul je dit tempo waarschijnlijk niet halen. Maar: onderschat vooral ook niet wat je in enkele maanden wél voor elkaar kunt krijgen.

Als je er maar tijd voor maakt, simpelweg gaat zitten schrijven én - dit is een belangrijke eis - als je je innerlijke criticus tijdelijk de mond snoert.

Maar wanneer is een eerste versie eigenlijk “af”?

Het moment waarop alles staat

Er komt een moment waarop je manuscript een bepaalde omvang heeft gekregen. Voor je gevoel staat het verhaal. Je hebt gezegd wat je wilde zeggen. Maar: is dat het dan? Is het goed genoeg voor een eerste versie? En vooral: is het klaar om in te sturen?

Je eerste versie is - in de basis - af als het verhaal een begin, een midden en een einde heeft. Alle verhaallijnen zijn afgerond. De personages die een rol spelen doen dat ook echt, ze hangen er niet een beetje bij. Je hebt niets meer toe te voegen. Klaar.

Hetzelfde geldt, in grote lijnen, wanneer je non-fictie schrijft. Alles staat op zijn plek (voor nu) en je hebt niets meer te vertellen.

Maar dan, is dit dan een eerste versie die je in kunt leveren?

Nou, nee.

De - belangrijke! - volgende stap

Laat je manuscript nu eerst even liggen. Een week, twee weken, of langer als dat kan. Je kijkt er daarna namelijk met net iets andere ogen naar. Dingen die je in de ban van het schrijven voor lief nam, vallen je nu op. Een personage dat halverwege van karakter verandert. Een scène die eigenlijk nergens toe dient. Een einde dat je te snel hebt afgeraffeld. Pas dit aan, maak je manuscript beter.

Vervolgens lees je het van begin tot eind, bij voorkeur op papier of in een ander lettertype dan je gewend bent. Dat klinkt misschien flauw, maar het helpt echt om je eigen tekst als buitenstaander te lezen.

Lees je manuscript bij voorkeur in één ruk uit, of anders zo snel mogelijk. Het is belangrijk om niet te veel tijd tussen leessessies te laten, omdat je anders het risico loopt dat je fouten in de opbouw, stijlbreuken, etc. over het hoofd ziet.

Dit is precies wat ik de afgelopen week deed. Met een lekkere kop koffie erbij :-)

Wanneer is het klaar om in te sturen?

Je manuscript is klaar als je zelf het gevoel hebt dat je er op dit moment niets beters van kunt maken. Niet: als het perfect is, want dat moment komt nooit. Wel: als je er achter staat. Als je echt gelooft dat dit het beste is wat je op dit moment kunt schrijven.

Let wel: er zijn dingen die je echt op orde moet hebben voordat je instuurt. Je manuscript moet zijn nagelezen op spelfouten en taalfouten. Laat dit eventueel door iemand anders doen, want je eigen fouten zie je na een tijdje niet meer.

Controleer ook of je opmaak klopt: een standaard lettertype (bijvoorbeeld Times New Roman), een normaal formaat (12) een normale regelafstand (1,5), paginanummering onderaan de pagina’s.

Een slordig manuscript loopt het risico niet gelezen te worden: uitgevers willen weten dat je in staat bent netjes te werken. Natuurlijk staat er vast nog ergens een spel- of tikfoutje. Dat is niet erg. Maar wanneer elke pagina bol staat van de tikfouten, is je manuscript eigenlijk al bij voorbaat kansloos.

En lees de inleverrichtlijnen van de uitgever goed door. Die worden vaker over het hoofd gezien dan je zou denken, en het is zonde als je manuscript daardoor ongelezen de prullenbak in gaat.

Tot slot, wanneer je dit allemaal gedaan hebt: stuur het in. De neiging om nóg een keer te herschrijven, nóg een keer te lezen, is begrijpelijk. Maar op een gegeven moment moet je loslaten. Dat is het moment waarop je eerste versie echt af is.

En denk maar niet dat het voor mij inmiddels appeltje-eitje is. Ook ik heb nog steeds stress en twijfels, bij elke eerste versie die ik instuur, zelfs al ken ik mijn redacteur inmiddels heel goed en vertrouw ik haar blind. Het blijft kwetsbaar, alsof je een stukje van jezelf ter beoordeling voorlegt aan iemand anders.

Maar: doe het toch maar!

En dan de volgende stap: Je manuscript insturen naar uitgevers. Hoe? Je leest het hier >

Het goede nieuws: er zijn spelregels. En als je die kent, wordt het in ieder geval iets makkelijker.

Zoek de juiste uitgeverij

Begin met zoeken. Niet elke uitgeverij is geschikt voor jouw boek, en insturen bij de verkeerde is verspilde moeite. Kijk welke uitgeverijen boeken publiceren die op het jouwe lijken, qua genre, toon, omvang. Die informatie vind je gewoon in de boekhandel of op de website van de uitgeverij.

Helaas accepteren niet alle uitgeverijen manuscripten rechtstreeks van schrijvers. Om daar binnen te komen heb je contacten of een literair agent nodig. Controleer dit altijd op de website. Toch insturen is zinloos: ongevraagde manuscripten gaan bij deze uitgeverijen rechtstreeks de prullenbak in.

Gelukkig zijn er ook nog steeds uitgeverijen die wél openstaan voor directe inzendingen. Die hebben vrijwel altijd een pagina met inzendinstructies. Lees die goed. Ze staan er niet voor niets. Het zou zonde zijn als jouw manuscript de prullenbak ingaat omdat je de instructies niet hebt opgevolgd (bijvoorbeeld een papieren manuscript heb ingestuurd, terwijl ze uitdrukkelijk alleen digitale versies wensen).

Waar te beginnen? Een handig overzicht van uitgeverijen vind je hier >

Wat stuur je in?

Wat je precies in moet sturen, verschilt per uitgeverij. Maar de meeste vragen om drie dingen.

Een begeleidende brief, waarin staat wat voor boek je hebt geschreven, voor wie het bedoeld is, hoe lang het is, en kort iets over jezelf. Geen wollige omschrijvingen, geen ellenlange samenvatting. Schrijf zoals je zou praten als iemand je op een feestje vraagt waar je boek over gaat. Houd ongeveer één pagina aan.

Een synopsis. Dit is een zakelijke samenvatting van het verhaal, inclusief het einde. Dit is niet de achterflap, spoilers zijn juist gewenst. Een redacteur wil weten hoe het afloopt. Eén tot twee pagina’s is genoeg.

Een paar hoofdstukken, meestal zo’n dertig tot vijftig pagina’s. Soms het volledige manuscript. Stuur altijd wat gevraagd wordt, niet meer en niet minder. Bedenk bij de keuze voor de hoofdstukken dat het handig is als het verhaal een beetje te volgen is. Meestal lenen de eerste hoofdstukken zich hier het best voor.

Stuur in en laat het los

Dit is het lastigste deel. Op de een of andere manier is het drukken op de ‘verzend’-knop zenuwslopend. Ik telde soms af: 3, 2, 1 en dat stuurde ik het in. Een beetje kinderachtig misschien, maar het werkte wel! :-)

Zet vervolgens een herinnering in je agenda voor over drie maanden, en ga verder met iets anders. Het wachten duurt lang, drie tot zes maanden is normaal, en soms duurt het nog langer. Meerdere keren informeren helpt niet. Een beleefd berichtje ná de verwachte reactietermijn is prima.

Wees overigens niet verbaasd als je überhaupt geen reactie krijgt. Geen ontvangstbevestiging, geen afwijzing, niks. Je kunt er gerust nog eens een mailtje aan wagen, maar als ook daar geen reactie op komt, dan kun je maar beter verder zoeken.

Stuur je manuscript naar meerdere uitgeverijen tegelijkertijd. Een stuk of zes per keer is heel normaal. Als je per uitgeverij namelijk maanden gaat wachten op reactie, wordt het een eindeloos verhaal.

Over afwijzingen

Ja, die komen. Stephen King schijnt er zijn werkkamer mee te hebben behangen. En ook ik zou een aardige muur kunnen vullen. (En ditzelfde geldt voor vrijwel alle schrijvers die ik ken.)

Maar bedenk: een afwijzing zegt niet per se iets over de kwaliteit van je werk. Het betekent dat dit boek op dit moment bij deze uitgeverij niet past.

Bewaar afwijzingen met een persoonlijke toelichting. Als een redacteur de moeite neemt om iets concreets te zeggen, lees dat dan goed. Misschien bevat het informatie over je schrijfstijl, de opbouw van je manuscript of je personages waarmee je verder kunt.

En dan: stuur opnieuw in. Naar een nieuwe reeks uitgeverijen of naar dezelfde (maar wacht dan een jaartje). Soms gaat het om de juiste redacteur die op het juiste moment jouw manuscript onder ogen krijgt. Je zal niet de eerste zijn die is afgewezen door een bepaalde uitgeverij, en daar later alsnog een contract krijgt.

Lees hier meer over Het perfecte proposal voor jouw boek (inclusief een voorbeeld) >

Dit is begrijpelijk, maar lang niet altijd de slimste aanpak.

Want misschien worstel je wel met het begin, terwijl je het einde al scherp voor ogen hebt. Of je draagt al maanden een scène met je mee, vol energie, maar schrijft deze niet op omdat je er ‘nog niet aan toe bent’. Het kan logisch voelen om te wachten. Maar ondertussen verliest die scène langzaam zijn glans, of erger: jij verliest de zin om verder te schrijven.

Je bent niet de lezer

Een lezer moet een boek van voor naar achter lezen. Maar jij bent niet de lezer: jij bent de schrijver!

Jij kent je verhaal al. Je weet - in grote lijnen - wie de personages zijn, wat de spanning is, waar het naartoe gaat. De volgorde die voor een lezer essentieel is, is voor jou als schrijver soms juist een belemmering.

Filmmakers weten dit als geen ander. Opnames volgen vrijwel nooit de volgorde van het verhaal. Scènes worden gegroepeerd op locatie, op beschikbaarheid van acteurs, op licht. De samenhang ontstaat later, in de montagekamer. Het verhaal wordt chronologisch in elkaar gezet, maar zeker niet chronologisch gemaakt.

Als schrijver kun je hetzelfde doen. Schrijf de scène die nu het levendigst aanvoelt, ook als die pas op pagina tweehonderd thuishoort, of als je helemaal nog niet weet waar hij thuishoort. Schrijf het einde voordat je het midden hebt. Werk een dialoog uit terwijl de omringende hoofdstukken nog leeg zijn. Waarom niet?

Schrijf wat leeft

Schrijf je wat energie heeft, dan krijg jij ook energie. Je raakt vertrouwd met je personages op de plekken waar ze het meest tot leven komen, en dat gevoel neem je mee naar de stillere, moeilijkere stukken die je er later omheen schrijft.

Bovendien: door een scène uit het midden of het einde te schrijven, ontdek je wat het begin moet doen. Welke toon past? Wat moet er worden opgezet? Wat heeft de lezer nodig om mee te kunnen komen? Schrijvers die vastlopen op hun openingshoofdstuk verspillen soms maanden aan het polijsten van een begin waarvan ze eigenlijk nog niet weten wat het moet inleiden. Schrijf verder, keer dan terug. Het begin schrijft zich soms een stuk makkelijker als de rest er al is.

En nog iets: soms merk je terwijl je schrijft dat een scène toch anders moet. Je personages zeggen ineens andere dingen. De sfeer verschuift. Dat is geen probleem, gebruik dit. Je ontdekt iets over je verhaal wat je nog niet wist, en die ontdekkingen zijn waardevol, ongeacht waar ze uiteindelijk belanden. En zelfs als ze het uiteindelijke manuscript niet eens halen.

Probeer het

Schrijf drie scènes van je verhaal, ongeacht waar ze thuishoren. Los van elkaar, zonder verbindingen. Kijk daarna wat je ervan leert: wat ontbreekt er? Welke scène roept de volgende op? Wat wil je ineens weten?

Een manuscript hoeft geen keurig geordend document te zijn terwijl je eraan werkt. Dat komt allemaal later.

Maar de gedachte alleen al bezorgt je hartkloppingen.

Het vragen van feedback ís gewoon doodeng, maar het is ook nodig. Want niemand kan zijn eigen werk objectief beoordelen.

Jij weet wat je bedoelde te schrijven, en daardoor zie je soms niet meer wat er daadwerkelijk staat. Je hebt je eigen tekst zo vaak gezien, dat je over dingen heen leest. Een frisse blik van buiten is daarom onmisbaar als je je werk naar een hoger niveau wilt tillen.

Maar hoe vraag je feedback op een manier die je verder helpt, in plaats van verlamt?

De juiste mensen vinden

Lang niet iedereen is geschikt om feedback te geven op je schrijfwerk. De beste meelezers zijn mensen die zelf lezen, liefst in het genre waarin jij schrijft. Ze hoeven geen schrijvers te zijn, al kan dat zeker helpen. Maar belangrijker is dat ze kunnen verwoorden wat ze voelen tijdens het lezen.

Dus niet alleen: ‘Ik vond het leuk.’

Of: ‘Het was saai.’

Maar wát is er dan leuk? En waaróm? Waaróm is het saai? En: waar precies in de tekst werd het voor het eerst saai?

Het helpt ook om meelezers te kiezen die eerlijk tegen je durven te zijn, maar die ook het beste met je voorhebben. Feedback geven is namelijk een kunst op zich. De beste meelezers weten hoe ze kritiek kunnen verpakken op een manier die constructief is, niet vernietigend.

Zoek bij voorkeur meerdere meelezers. Als één persoon struikelt over een bepaalde passage, is dat misschien gewoon smaak. Als drie mensen onafhankelijk van elkaar hetzelfde probleem signaleren, is er waarschijnlijk echt iets aan de hand.

De juiste vragen stellen

Je kunt je manuscript naar een meelezer sturen met niets meer dan de vraag: ‘Wat vind je ervan?’ Maar weet wel dat je dan het risico loopt dat je een vaag antwoord krijgt.

Soms wil je gewoon weten wat de meelezer vindt, in algemene zin. Of je wilt weten of hij over een bepaalt aspect valt, zonder hem hier vooraf op te wijzen. Dan is het natuurlijk prima om op deze manier feedback te vragen.

Maar in alle andere gevallen is het nuttig om je meelezers richting te geven. Vertel ze waar je specifiek benieuwd naar bent. Misschien twijfel je of de spanning wel voldoende opbouwt. Of je vraagt je af of het hoofdpersonage sympathiek genoeg is. Door gerichte vragen te stellen, krijg je gerichtere antwoorden.

Tegelijkertijd is het slim om ook ruimte te laten voor onverwachte opmerkingen. Door wat meer algemene vragen mee te geven. Vraag je meelezers bijvoorbeeld of ze ergens uit het verhaal werden gehaald, en zo ja, waar. Waar ze misschien verward raakten of even geen zin meer hadden om verder te lezen. Dit is nuttig om te weten, want daar zit waarschijnlijk iets dat aandacht nodig heeft.

Wees ook duidelijk over wat voor soort feedback je zoekt. Wil je dat iemand let op spelfouten en komma’s? Of gaat het je om de grote lijnen, de structuur, de personages?

Realiseer je wel: het heeft weinig zin om je druk te maken over een verkeerd geplaatste komma in hoofdstuk 3, als je misschien nog hele scènes gaat schrappen. Dus vraag vooral eerst feedback op de structuur, de personages, het verhaal. Spelfouten en leestekens komen later wel.

Het moment van ontvangen

En dan is het zover. Je krijgt de feedback terug. Dit is het moment waarop veel schrijvers in paniek raken. Want hoe goed je jezelf ook hebt voorbereid, kritiek doet pijn. Het kan je zelfs het gevoel geven dat het allemaal zinloos is, dat je beter kunt stoppen met schrijven.

Mijn advies: probeer je eerste (emotionele) reactie even te parkeren. Laat hem niet bepalen wat je met de feedback doet. Lees alles eerst rustig door. En laat het een poosje bezinken voordat je besluit wat je ermee gaat doen.

En wees gerust: je hoeft echt niet elke suggestie op te volgen. Jij bent nog steeds de schrijver, en jij beslist uiteindelijk wat er met je verhaal gebeurt.

Soms zul je meteen denken: ja, daar heeft ze gelijk in. Dat zijn de momenten waarop iemand iets benoemt wat je eigenlijk zelf ook al voelde, maar niet wilde toegeven. Die feedback is waardevol. Daar kun je direct mee aan de slag.

In andere gevallen zul je denken: nee, dit klopt niet, dit begrijpt ze verkeerd. En soms heb je daar gelijk in. Misschien past de suggestie niet bij het verhaal dat jij wilt vertellen. Misschien is het een kwestie van smaak. Je hoeft niet alles te veranderen alleen omdat iemand het zegt.

Maar wees eerlijk tegen jezelf. Als je merkt dat je in de verdediging schiet bij bepaalde feedback, vraag je dan af waarom. Is het omdat de kritiek onterecht is? Of is het omdat de kritiek gevoelig ligt, omdat je stiekem weet dat er een darling moet sneuvelen?

Benieuwd how to kill your darlings? Je leest het hier >

De kunst van loslaten

Uiteindelijk moet je de feedback loslaten en weer gaan schrijven. Je kunt eindeloos blijven piekeren over wat mensen vonden, je kunt het honderd mensen laten lezen en honderd verschillende meningen krijgen. Maar op een bepaald moment moet je keuzes maken en doorgaan.

Gebruik de feedback die resoneert. Parkeer de rest. En onthoud dat geen enkel boek iedereen zal aanspreken. Het doel is niet om een boek te schrijven waar niemand iets op aan te merken heeft. Het doel is om het beste boek te schrijven dat jij op dit moment kunt schrijven.

Feedback vragen is eng. Daar is geen ontkomen aan. Maar het wordt makkelijker naarmate je het vaker doet. Je leert om kritiek te scheiden van je eigenwaarde als mens. Je leert om de bruikbare opmerkingen eruit te filteren.

En besef goed wat feedback eigenlijk is: een cadeau. Iemand neemt de moeite om jouw verhaal te lezen en erover na te denken. Dat verdient waardering, ook als het even pijn doet.

Dus waag de sprong. Stuur dat manuscript op. Vraag die feedback. Je verhaal wordt er beter van, en jij als schrijver ook.

Maar nee, doe het niet! Blijf gewoon even zitten. Doe niets.

Verveel je.

Dagdromen, dwalen, verbanden leggen

Verveling heeft een slecht imago. Maar voor schrijvers is dat (soms wat ongemakkelijke) ‘nietsdoen’ misschien wel de meest onderschatte bron van ideeën die er is.

Neurowetenschappers noemen het het ‘default mode network’: het deel van je hersenen dat actief wordt zodra je niet gefocust bent op een taak. Dagdromen, dwalen, associëren. Het is precies dit netwerk dat in verband wordt gebracht met creativiteit, met het leggen van verbanden die je bewuste brein nooit zo snel zou maken.

Schrijvers weten dit intuïtief, al noemen ze het zelden verveling. Ze noemen het douchen. Wandelen. Tuinieren of ‘het huis uitmesten’. Of lummelen.

Nietsdoen.

Die momenten waarop het beste idee ineens opduikt, zijn vrijwel nooit de momenten waarop je er actief naar zoekt.

Het probleem is dat we die momenten van leegte steeds vaker opvullen. Elke wachtrij, elke treinrit, elk moment van stilte wordt onmiddellijk ingenomen. Door, jawel: die telefoon. Of een ander scherm.

En daarmee snijden we de aanvoer af van precies het soort gedachten waar verhalen van worden gemaakt.

Ideeën hebben ruimte nodig. Ze komen niet altijd - of misschien zelfs: meestal niet - als je erom vraagt.

Wat je ermee kunt

Je hoeft heus je agenda niet leeg te maken. Maar het helpt wel om te kijken waar de ruimte ligt voor ‘nietsdoen’. Een paar minuten is al heel wat.

Of laat je telefoon eens in je zak, als je in de rij staat of in de trein zit.

Of beter nog: laat hem thuis. Neem een notitieboekje mee om alle ingevingen direct vast te leggen, want goede gedachten vervliegen snel.

Maak eens een wandeling zonder podcast. Dwaal door een onbekende stad, of begin klein: wandel een rondje door je eigen buurt.

Zet er geen druk op. Verwacht niets, en zie wat er gebeurt.

Het klinkt zo simpel en dat is het ook. En tegelijk ook niet. Want we zijn het nauwelijks nog gewend.

Gewoon een poosje zitten, zonder scherm, zonder boek, zonder muziek. Gewoon zitten. Zonder afleiding. Het voelt onwennig in het begin, misschien zelfs een beetje vervelend. Maar ergens in die stilte begint je hoofd te bewegen naar een scène die je al een tijdje niet verder krijgt, een personage dat ineens iets zegt, een herinnering die zomaar opduikt.

Dat is geen toeval, maar je schrijvende brein dat eindelijk de kans krijgt.

Maak ruimte om te lummelen. En weet je wat: begin vandaag!

Welkom in het rommelige midden. Oftewel: de plek waar veel manuscripten sterven.

Het goede nieuws: dit overkomt vrijwel elke schrijver.

Het slechte nieuws: je zult er doorheen moeten als je je boek wilt afmaken. Maar het is absoluut te doen, al lijkt het soms niet zo.

Ik vertel je graag hoe.

• Waarom het midden zo lastig is

• Het midden is geen doorgeefluik

• Wat je kunt doen als je vastzit

• Toestemming om rommel te maken

• En toen was het af!

Waarom het midden zo lastig is

Het begin van een verhaal lijkt soms zichzelf te schrijven. Je weet immers wat je te doen staat.

Je introduceert je hoofdpersoon, zet de wereld neer, laat het probleem zien dat opgelost moet worden. Er is veel te vertellen en de lezer is nieuwsgierig naar wat komen gaat.

Het einde heeft ook een natuurlijke aantrekkingskracht. Daar werkt alles naartoe, daar vallen de puzzelstukjes op hun plek, daar krijgt de lezer waar hij op hoopte (of juist niet, als je van plot twists houdt).

Maar het midden? Dat is het stuk waar je personage van A naar B moet zien te komen, van het begin naar het eind. Zonder dat het voelt als een saaie tussenstop. Het is het deel waar je de spanning moet vasthouden terwijl je nog lang niet bij de climax bent. En daar gaat het vaak mis.

Veel schrijvers verliezen in het midden het contact met hun eigen verhaal. Ze weten niet meer precies waar ze naartoe schrijven, of ze twijfelen of wat ze tot nu toe geschreven hebben wel goed genoeg is. Die twijfel kan bijzonder verlammend werken. En dus stoppen ze even.

Even wordt een week.

Een week wordt een maand.

Enzovoort.

Het midden is geen doorgeefluik

Een veelgemaakte fout is om het midden te zien als iets waar je nou eenmaal doorheen moet om weer bij een leuk gedeelte te belanden - de ontknoping van het verhaal.

Maar zo werkt het niet. Als jij het midden van je boek ziet als vulling, als niet meer dan een noodzakelijk kwaad, dan voelt je lezer dat ook.

Het midden van je verhaal is juist de plek waar je personage het meest worstelt, waar de interne conflicten het scherpst zijn, waar de relaties op de proef worden gesteld. Het is het deel waar je lezer moet denken: hoe gaat dit ooit nog goed komen?

Denk maar eens aan je favoriete boeken. Wat gebeurt er in het midden? Waarschijnlijk wordt het daar juist spannend. De hoofdpersoon maakt fouten, relaties komen onder druk te staan, er komen nieuwe obstakels. Het midden is, als het goed is, niet de rustige zee tussen twee stormen.

Het midden ís de storm.

Wat je kunt doen als je vastzit

Maar goed, dat maakt het nog niet gemakkelijk om te schrijven. Ik heb schrijvers dit deel van het werk wel ‘het moeras’ horen noemen. En ook: ‘de woestijn’.

Als je merkt dat je vastloopt in het midden, is de verleiding groot om terug te gaan naar het begin en te gaan herschrijven. Doe dat niet. Althans, niet nu. Herschrijven is voor later, laat dit geen smoesje zijn om stil te staan. Nu moet je vooruit.

Wat wel helpt, is om even afstand te nemen van de details en naar de grote lijnen te kijken. Waar staat je personage nu? Waar moet zij aan het eind van het boek zijn? Niet alleen fysiek of qua plot, maar vooral emotioneel. Welke innerlijke reis moet er nog worden afgelegd? En welke scènes heb je nodig om die reis geloofwaardig te maken?

Soms helpt het om het midden op te delen in kleinere stukken. In plaats van te denken ‘pffffff, ik moet nog tien hoofdstukken’, kun je focussen op de volgende mijlpaal. Wat is het eerstvolgende belangrijke moment in je verhaal? Schrijf daar naartoe. En daarna naar het volgende moment. Zo maak je het behapbaar.

Het kan ook helpen om jezelf af te vragen: wat zou er nu kunnen gebeuren waardoor alles nog erger wordt voor mijn hoofdpersoon? Conflict is de motor van elk verhaal, en in het midden mag je best wreed zijn voor je personages. Geef ze tegenslagen. Laat plannen mislukken. Zorg dat de weg naar het einde bepaald niet over rozen gaat.

Toestemming om rommel te maken

Weet je wat ook helpt? Ik kan het niet vaak genoeg zeggen: accepteer dat de eerste versie - ja, ook die van het middendeel van je verhaal - waarschijnlijk rommelig zal zijn. Verre van perfect. En dat dat oké is.

Veel schrijvers hebben hier moeite mee. Dit geldt vooral voor beginnende schrijvers en dat is ook logisch: je wilt bewijzen (ook aan jezelf) dat je het kunt. Dan wil je geen rommelige eerste versie opleveren, want dat is niet het boek dat je in gedachten hebt!

Maar een eerste versie is nog lang geen boek. Die is alleen voor jou. Niemand hoeft hem te lezen. Je kunt later altijd nog schrappen, herschrijven en polijsten. Maar dan moet er eerst wél iets staan.

Gun jezelf de vrijheid om scènes te schrijven waarvan je niet zeker weet of ze blijven. Experimenteer. Schrijf die ene scène die misschien nergens toe leidt. Je kunt hem later altijd nog verwijderen, maar misschien brengt hij je wel op ideeën die je anders nooit had gehad.

Het midden van een boek schrijven vraagt om doorzettingsvermogen. Het is het deel waar discipline beslist belangrijker is dan inspiratie. Waar je telkens opnieuw gewoon moet gaan zitten en woorden op papier moet zetten, ook als je er geen zin in hebt. Dat klinkt niet romantisch, nee, maar het is wel de realiteit van het schrijverschap.

En toen was het af

Ik herinner me nog goed hoe ik bij mijn eerste roman door het midden moest ploeteren. Er waren dagen dat ik mezelf dwong om door te schrijven terwijl ik ervan overtuigd was dat het verschrikkelijk was. Achteraf bleek een deel van die ‘verschrikkelijke’ scènes best bruikbaar, en de rest heb ik later herschreven. Maar het punt is: ik kwam er doorheen.

En het boek is er gekomen. Sterker, ik schreef er daarna nog meer.

Ik moet er niet aan denken dat ik bij het schrijven van het middendeel van dat eerste boek de handdoek in de ring had gegooid. En geloof me, ik heb meer dan eens op het punt gestaan.

Nu weet ik: het rommelige midden, die eindeloze woestijn, die hoort erbij. Als je hiermee worstelt, betekent dit niet dat je verhaal niet deugt of dat je geen echte schrijver bent. Het is gewoon een fase waar iedere schrijver doorheen moet. Telkens weer.

De enige remedie is stug doorschrijven.

Dus mocht je nu of in de toekomst vastzitten, onthoud: je bent niet alleen. En je kunt dit.

In deze video vertel ik over het schrijven van het middendeel.

En wil je na het kijken van de video nog meer weten over structuur en plot? In de tweede module van mijn Cursus roman schrijven vertel ik in vijf video’s alles over plot en spanningstechnieken.

Wil je meer lezen over doorzetten als je het niet meer ziet zitten? Je vindt het hier >

Of ben je benieuwd naar wat er komt kijken bij het schrijven van een eerste versie? Je leest het hier >