Het huis wordt te klein, de sfeer grimmiger, en moeder en zoon - die er totaal andere opvattingen op nahouden - komen lijnrecht tegenover elkaar te staan.

Dat is, in het kort, Gelukszoekers van Lionel Shriver (oorspronkelijk A Better Life). Je kent de schrijver misschien van We moeten het over Kevin hebben. Maar dit is een heel ander soort verhaal. Een satire over migratie, en bepaald geen boek dat iedereen op dezelfde manier waardeert; de recensies liepen flink uiteen.

Maar of je het nu een meesterwerk vindt of niet: er valt als schrijver een belangrijke les uit te trekken.

Het verhaal als drukpan

Het eerste wat opvalt, is hoe simpel het uitgangspunt is. Eén huis, één logé, en daarna langzaam steeds meer mensen. Shriver haalt geen ingewikkelde toeren uit om haar verhaal te vertellen; ze zet haar personages bij elkaar onder één dak en voert vervolgens, beetje bij beetje, de druk op.

Het is een bekend principe: sluit mensen samen op, veroordeel ze tot elkaar, en laat de situatie geleidelijk onhoudbaar worden. Je hebt hiervoor geen spectaculair decor nodig. Een keukentafel volstaat.

En let op wie ze tegenover elkaar zet: een moeder en haar zoon. Zij links, vol goede bedoelingen (en, zo laat Shriver fijntjes doorschemeren, niet ongevoelig voor haar eigen morele gelijk); hij een werkloze twintiger die nog thuis woont en er een stuk rechtser gedachtegoed op nahoudt. Het conflict zit dus ingebakken in de personages zélf, en in hun band, die ze niet zomaar kunnen verbreken.

Dat is geen toeval. Wil je dat een meningsverschil als een vuur oplaait, en dat de lezer dit ook echt meebeleeft, geef dan beide standpunten een eigen gezicht. En het mooiste: in het sterkste deel van het boek valt er voor beide kanten iets te zeggen. Dáár zit de echte spanning. Een schrijver die één partij tot karikatuur maakt, haalt de angel uit zijn eigen conflict.

Spanning vanaf de eerste bladzijde

Iets anders wat Shriver knap doet: ze laat vanaf de eerste bladzijde voelen dat er iets niet pluis is. Het openingshoofdstuk schuurt meteen. Je weet als lezer nog niet precies wát er mis is, maar je voelt de onrust, en die trekt je het verhaal in.

Shriver noemt haar boek zelf een thriller, en ze gebruikt ook de ‘schrijverstrucjes’ die daarbij horen: dreiging die langzaam aanzwelt, een onbehaaglijk gevoel dat uiteindelijk blijkt te kloppen. Dat is een nuttige les, vooral voor wie aan iets ‘literairs’ werkt en denkt dat spanning iets is voor andere genres. Een lezer die zich afvraagt hoe het verder gaat, blijft lezen. Zo simpel is het.

En dan is er nog de manier waarop ze de toon van het verhaal laat meegroeien met de inzet. Gelukszoekers begint herkenbaar en realistisch - je leest dingen terug die zo uit de krant hadden kunnen komen, buitengewoon actueel - en kantelt dan stap voor stap naar het ironische en uiteindelijk het ronduit satirische, met een gewelddadige ontknoping.

Dat kantelen is een kunst. Begin je te snel en opzichtig, dan haakt de lezer af; bouw je het rustig op, dan volgt hij je tot in het meest extreme hoekje van je verhaal. Maar daar schuilt ook het risico, en juist daarover waren de critici het oneens: slaat de satire te ver door, dan wordt het flauw, en verdampt juist die spanning tussen beide kampen die het boek eerst zo sterk maakte. Ik begrijp dat dit boek niet voor iedereen is, maar het is wel knap gedaan.

Durf iets op het spel te zetten

Dat brengt me bij misschien wel de belangrijkste les: Shriver durft. Ze kiest een ongemakkelijk onderwerp, een ongebruikelijk perspectief, en ze praat de lezer niet naar de mond. Dat levert haar scherpe kritiek op - sommige recensenten vonden het te eenzijdig - maar het maakt haar werk ook onmiskenbaar háár werk.

Je hoeft het niet met haar eens te zijn om dat lef te waarderen. En je hoeft al helemaal niet zo controversieel te willen zijn als zij. Maar de vraag die haar boek jou als schrijver stelt, is er wel een om jezelf af en toe voor te houden: durf ik in mijn schrijven eigenlijk wel voldoende op het spel te zetten?

Lees het, als je durft… ;-)

En het klopt, want een goede openingszin doet veel. Maar er is een zin die net zo belangrijk is en die bijna nooit dezelfde aandacht krijgt: de tweede.

Want wat doet die eerste zin nou eigenlijk? Hij levert je hooguit een paar seconden aandacht op, meer niet. Iemand pakt je boek van de stapel, leest die ene mooie zin en denkt: oké, en dan? Het is de tweede zin die daar antwoord op geeft. Dáár beslist de lezer, vaak zonder het zelf te merken, of hij doorgaat naar de derde.

En juist daar gaat het vaak mis. Ik zie het geregeld in manuscripten: een prachtige, zorgvuldig geslepen eerste zin. En dan zakt het in. De tweede zin legt uit wat de eerste al deed vermoeden. Of hij schakelt over op (droge) informatieverstrekking: hoe het personage heet, hoe oud zij is, waar of wanneer het verhaal zich afspeelt. De spanning die net was opgebouwd, de verwachtingen die zijn gewekt door die prachtige eerste zin, sijpelen er zo weer uit.

Een slechte tweede zin

Een voorbeeld. Stel, je begint met: ‘Ik heb altijd geweten dat ik mijn moeder zou begraven zonder een traan te laten.’ Een zin die vragen oproept, precies wat je wilt. Maar dan gaat het verder: ‘Mijn moeder, Agnes, was tweeënzestig en woonde al jaren in een rijtjeshuis in Almere.’

Tja. Weg spanning, weg verwachtingen. Hier stapt heel duidelijk de schrijver naar voren om een en ander uit te leggen. En dat is jammer. Naam, leeftijd, leefsituatie zijn allemaal elementen die zich er prima voor lenen om gaandeweg als confetti (maar dan natuurlijk íets subtieler) rondgestrooid te worden. Natuurlijk is het fijn als je de lezer over dit soort feiten niet te lang in onwetendheid houdt, maar het hoeft echt niet allemaal in de tweede zin.

Een goede tweede zin

Wat een goede tweede zin wél doet, is de eerste niet herhalen en niet verklaren, maar er nog een schepje bovenop doen. Hij houdt een vraag open. Hij laat de lezer iets dieper het verhaal in gaan, zonder alvast alle antwoorden weg te geven.

Let ook op het ritme. Een korte, harde openingszin vraagt vaak om iets anders erachter. Een langere, ietwat meanderende zin bijvoorbeeld, waarin de lezer even op adem komt. Of andersom natuurlijk. Twee even lange, even zware zinnen na elkaar gaan al gauw dreunen.

Twijfel je? Lees je zinnen hardop aan jezelf voor, dan hóór je of het lekker loopt.

Dit is ook een handige truc als je voor je gevoel al eindeloos hebt zitten schaven aan het begin van je verhaal en je nog steeds niet tevreden bent: lees alleen die eerste twee zinnen, los van de rest, hardop. Wil je na de tweede zin de derde lezen? Zo niet, dan ligt het misschien helemaal niet aan je eerste zin, maar aan wat erop volgt.

Twijfel je nog steeds? Laat een ander alleen de eerste twee zinnen lezen en stel de vraag: maakt dit nieuwsgierig? Wil je verder lezen?

De eerste versie

Ik kan het niet vaak genoeg zeggen: de eerste versie van je manuscript is niet meer dan een manier om het verhaal vanuit je hoofd op het papier te krijgen. En als je je verhaal nog niet kant en klaar in je hoofd hebt - wat doorgaans het geval is - dan ‘ontdek’ je het al schrijvende. Logisch dat het dan niet direct perfect is.

Dat hoeft ook niet.

Dus nee, ook de openingszin en zijn opvolger hoef je niet meteen in je eerste versie goed te krijgen. Aan een begin schaaf je later, als het hele verhaal er staat en je weet waar het naartoe gaat. Maar ben je eenmaal zo ver dat het echte schaafwerk kan beginnen, geef die tweede zin dan net zoveel aandacht als de eerste. Niemand leest tenslotte door vanwege één mooie zin. Maar omdat de zin erna net zo nieuwsgierig maakt naar de volgende.

Feest!

Ik blijf in het thema van ‘de tweede’, want... mijn tweede kinderboek is verschenen!

Deel 2 in de meidenvoetbalserie Vol in de aanval! heet Samen sterk en is vanaf nu overal verkrijgbaar. Meer informatie vind je hier >

Wil je Schrijfplaats steunen, maar liever geen betaald abonnement nemen? Je helpt me enorm in mijn schrijverschap door een boek van mij te kopen. En als je zelf geen kinderboeken leest, dan ken je misschien iemand die je hier blij mee kunt maken :-)

Het overkomt iedere schrijver die langer dan een paar weken aan een project werkt. Je geheugen is simpelweg niet gemaakt om al die kleine beslissingen, ideeën en overwegingen vast te houden. Gelukkig is daar een verrassend eenvoudige oplossing voor: het schrijflogboek.

Wat is een schrijflogboek?

Een schrijflogboek is een document - op papier of digitaal, dat maakt niet uit - waarin je na elke schrijfsessie kort vastlegt wat je hebt gedaan. Niet het proza zelf, maar de aantekeningen eromheen. Wat heb je geschreven, welke keuzes heb je gemaakt, waar liep je tegenaan, en wat wil je de volgende keer oppakken?

Het is geen dagboek in de klassieke zin, al mag het daar best op lijken. Het gaat niet om hoe je je voelde bij het schrijven (hoewel dat er ook in mag), maar vooral om de praktische en inhoudelijke beslissingen die je neemt terwijl je aan het werk bent. Het soort dingen dat je op het moment zelf volkomen logisch vindt, maar dat je drie weken later totaal bent vergeten.

En wees niet bang: je schrijflogboek hoeft geen boek op zich te zijn. Een paar zinnen na elke sessie is al genoeg.

Waarom zou je het doen?

Het klinkt als extra werk, en dat is het ook. Maar het is het soort extra werk dat je uiteindelijk tijd bespaart en je schrijfproces merkbaar soepeler maakt. En dat geldt voor romanschrijvers net zo goed als voor wie aan een non-fictieboek werkt.

Je bespaart opstarttijd. Een van de grootste tijdvreters bij het schrijven is het weer oppakken van de draad. Je opent je document, leest wat terug, probeert je te herinneren wat het plan was, en voor je het weet is er een half uur voorbij zonder dat je een woord hebt geschreven. Met een logboek begin je elke sessie door even terug te lezen wat je de vorige keer noteerde. In twee minuten weet je weer waar je was en wat je wilde doen. Je kunt meteen aan de slag.

Je legt beslissingen vast. Tijdens het schrijven neem je voortdurend beslissingen. Grote, zoals de richting van een verhaallijn of de opbouw van een hoofdstuk. Maar ook kleine, die op het moment zelf onbeduidend lijken maar later belangrijk blijken. Waarom koos je ervoor om die ene scène vanuit een ander perspectief te schrijven? Als je dat niet opschrijft, vergeet je niet alleen wát je besloot, maar ook waaróm. En dan loop je het risico dat je weken later tijd verspilt aan het opnieuw maken van dezelfde afweging. Of erger: dat je een weloverwogen keuze ongedaan maakt omdat je niet meer weet dat het een weloverwogen keuze was.

Je vangt losse ideeën op. Tijdens het schrijven borrelen er voortdurend ideeën op die niet direct bruikbaar zijn. Een mogelijke wending voor later in het verhaal, een bron die je nog wilt opzoeken, een passage die je ooit wilt herschrijven. Als je die ideeën nergens noteert, verdwijnen ze. Je logboek is de ideale plek om ze even te parkeren. Niet om er meteen iets mee te doen, maar om ze te bewaren voor het moment dat je ze nodig hebt.

Je herkent patronen in je eigen werkproces. Na een paar weken een logboek bijhouden begin je dingen te zien. Misschien merk je dat je altijd vastloopt op dialogen. Of dat je het productiefst bent op ochtenden dat je begint met herlezen. Dat soort inzichten krijg je niet als je alleen maar schrijft, en nooit de tijd neemt om het schrijfproces op zichzelf te beschouwen.

Je houdt je motivatie vast. Op slechte schrijfdagen - en die heeft iedereen - voelt het alsof je niets hebt bereikt. Je logboek laat je zien dat dat niet waar is. Misschien heb je maar driehonderd woorden geschreven, maar je hebt ook een probleem in je plot opgelost, of eindelijk bedacht hoe je dat lastige hoofdstuk gaat aanpakken.

Wat zet je erin?

Er zijn geen regels voor wat er in je logboek ‘hoort’ te staan. Het is jouw gereedschap, dus je vult het in op de manier die voor jou werkt. Maar als startpunt helpt het om na elke schrijfsessie in elk geval de volgende dingen te noteren:

Wat je hebt geschreven of waaraan je hebt gewerkt. Niet in detail, maar in een of twee zinnen. “Hoofdstuk 7 afgemaakt, scène waarin Eva voor het eerst naar het huis gaat.” Of: “Verder gewerkt aan het bronnenonderzoek voor hoofdstuk 4, drie interviews samengevat.”

Welke beslissingen je hebt genomen. Vooral als je hebt getwijfeld. “Besloten om de tijdlijn toch chronologisch te houden, het heen-en-weer springen werd te verwarrend.” Of: “Het voorbeeld van de Amsterdamse school eruit gehaald, past beter in hoofdstuk 6.”

Waar je tegenaan liep. Eerlijk zijn is hier van belang, anders heb je er niets aan. “Kom er niet uit hoe ik de overgang van deel twee naar deel drie moet schrijven.” Of: “Dit hoofdstuk wil maar niet stromen, misschien omdat ik te veel informatie in één keer probeer te geven?”

Wat je de volgende keer wilt doen. Dit is misschien wel het nuttigste onderdeel. Het geeft je een concreet startpunt voor je volgende schrijfsessie. “Morgen de dialoog in de restaurantscène herschrijven.” Of: “Volgende keer eerst de structuur van hoofdstuk 5 schetsen voordat ik ga schrijven.”

Losse ideeën, invallen of twijfels. Alles wat je te binnen schiet en wat je niet kwijt wilt. “Misschien moet het boek toch met die anekdote over de markt beginnen in plaats van met de historische context.” Of: “Zou het sterker zijn als de lezer pas later ontdekt dat hij liegt?”

De drempel laag houden

De grootste vijand van het schrijflogboek is perfectionisme. Zodra je het gevoel hebt dat je logboek ook goed geschreven moet zijn, of compleet, of netjes gestructureerd, ga je het uitstellen. En uitstellen wordt overslaan, en overslaan wordt stoppen.

Dus: maak het jezelf makkelijk. Schrijf in telegramstijl als dat sneller gaat. Gebruik afkortingen. Schrijf het op een kladblok naast je toetsenbord, of in een notitie-app op je telefoon, of onderaan je manuscript in een andere kleur. Het maakt niet uit hoe het eruitziet, als je het maar doet.

En als je het een keer vergeet? Dan ga je de volgende keer gewoon weer verder. Er is geen achterstand in te halen. Elke aantekening die je maakt is er een meer dan je anders had gehad.

Terugkijken

Het schrijflogboek is niet alleen nuttig op het moment zelf. De echte waarde zit hem in het terugkijken. Als je maanden bezig bent met een boek en je begint met het herschrijven ervan, is je logboek een schat aan informatie. Je kunt teruglezen waarom je bepaalde keuzes maakte. Je kunt zien welke problemen je eerder al signaleerde maar nog niet had opgelost. Je kunt ideeën terugvinden die je was vergeten.

En soms ontdek je bij het teruglezen iets wat je tijdens het schrijven niet kon zien. Een terugkerend thema in je twijfels dat wijst op een structureel probleem in je boek. Een idee dat je drie keer hebt genoteerd en telkens weer hebt laten liggen; misschien is dat een teken dat je er toch iets mee moet?

Het logboek wordt zo een soort spiegel voor je schrijfproces. Niet om jezelf te beoordelen, maar om jezelf beter te begrijpen als schrijver.

Gewoon beginnen

Je hebt er niets voor nodig. Geen speciaal notitieboek, geen app, geen methode. Alleen de bereidheid om na het schrijven even drie minuten te nemen om op te schrijven wat je hebt gedaan.

Begin vandaag. Na je volgende schrijfsessie, voordat je je document sluit, schrijf drie zinnen op. Wat heb je gedaan, waar loop je tegenaan, wat wil je morgen doen. Dat is alles. En over een maand, als je die aantekeningen terugleest, snap je waarom zoveel schrijvers hier niet meer zonder kunnen.

Nee, het is echt niet belangrijk waar je je notities in bijhoudt. Maar als je een beetje op mij lijkt en dól bent op notitieboekjes, dan doet het er stiekem wel toe… Lees hier over mijn favoriete notitieboekje >

Of breder: wat jij als schrijver de lezer wel of juist niet laat zien.

Beginnende schrijvers denken soms dat een verhaal ononderbroken moet zijn. Je personage staat op, ontbijt, fietst naar werk, praat met collega’s, eet lunch. We zien alles. Maar een dergelijke volledigheid levert doorgaans maar één ding op: een doodsaai verhaal. Een boek waarin niets belangrijk voelt, omdat álles wordt benoemd.

De kunst is nu juist het omgekeerde. Een verhaal is vooral een zorgvuldig geselecteerde reeks momenten. Je kiest de scènes die ertoe doen, en wat ertussen gebeurt, laat je weg.

Soms betekent dit letterlijk een lege regel, oftewel een witregel. Soms is dit een hoofdstukeinde. Om te vervolgen met, bijvoorbeeld: “Een jaar later was er nog niets veranderd.”

Maar dit is misschien makkelijker gezegd dan gedaan, want ik weet - en heb ook zelf ervaren - hoe lastig het in het begin kan zijn om te bepalen wat je uitschrijft en wat je aan de verbeelding van de lezer overlaat.

Daarom, drie dingen om te proberen:

Schrap overgangen. Ga in je manuscript op zoek naar zinnen als “ze kwam thuis, deed haar jas uit en zette thee”. De kans is groot dat dit eruit kan. Als er niks belangrijks gebeurt tussen het moment waarop je personage haar werk verlaat en het moment waarop ze thuis haar oudste zoon in zijn kamer treft, schrijf dan alleen dit op. Je moet de lezer natuurlijk wel een beetje helpen door te zeggen dat ze inmiddels thuis is, in de kamer van haar zoon, maar vertrouw erop dat de lezer zal snappen dat ze eerst naar huis gereden is. Dat ze de deur heeft opengedaan en haar jas aan de kapstok heeft gehangen. En alsjeblieft, sla de fietstocht naar huis over…

Gebruik tijdssprongen als spanningsmiddel. Scène: iemand krijgt een schokkende diagnose. Witregel. Volgende scène: zes maanden later, alles is veranderd. Een witregel als deze heeft waarschijnlijk meer impact dan wanneer je zou schrijven wat er precies allemaal in die zes maanden is gebeurd (tenzij dit nu juist is waar je verhaal over gaat natuurlijk, dan moet je het vooral wel uitschrijven). De lezer zal het voelen. Hij zal het zo ongeveer begrijpen. En natuurlijk zal hij zijn eigen kennis en eventuele ervaringen met vergelijkbare diagnoses hierin verweven, maar dat is nou juist de kracht van literatuur.

Let op wat volgt na een witregel. De eerste zin na een tijdssprong moet je lezer helpen om zich snel weer te oriënteren - waar zijn we, hoeveel later is het, wie is er? - zonder dat je het als uitleg opdient. Een goede eerste zin na een witregel doet dat in één beweging, bijvoorbeeld zo: “Tegen de tijd dat ze het huis verkocht, had Lisa haar vader al drie keer niet teruggebeld.”

Maar let op: het is net zo belangrijk om te weten wanneer je níet moet springen. Witregels werken alleen als wat je weglaat ook echt weggelaten kán worden. Als de omslag van ‘ja’ naar ‘nee’ bij je hoofdpersoon plaatsvindt tussen twee scènes in, en je lezer die omslag nodig heeft om mee te voelen, dan mag je die scène niet overslaan.

Witregels zijn namelijk geen manier om moeilijke dingen te omzeilen. Om de scènes die zich lastig laten schrijven te ontwijken.

Ze zijn een manier om weg te laten wat het verhaal niet nodig heeft. Zodat dat wat er wél staat de aandacht en ruimte krijgt die het verdient.

Wil je meer lezen over hoe je scènes aan elkaar kunt verbinden? Ik vertel er meer over in dit artikel >

Meestal blijft die laatste teller op nul staan. En dat is eigenlijk best gek.

Geur staat dichter bij ons geheugen dan welk ander zintuig ook. Een geur omzeilt de hele logica van het herinneren en komt rechtstreeks binnen. En toch is het in fictie precies het zintuig dat we vaak vergeten. Zonde, want geur doet iets wat andere beschrijvingen minder goed kunnen: het zet je lezer niet naast de scène, maar er middenin.

Denk aan de keuken van je oma, of de bibliotheek op je oude basisschool. Waarschijnlijk zie je eerst een beeld, maar zodra je aan de geur denkt wordt de herinnering scherper. Boter, kruiden, stoffige boeken. Bij je hoofdpersoon werkt het precies zo. En bij je lezer werkt het nog sterker, omdat jouw geurdetail zijn eigen geheugen aanraakt.

Een paar manieren om geur natuurlijk in te zetten:

Voor tijd en plaats. Een station ruikt anders dan een woonkamer. Zomer ruikt anders dan november. In plaats van “het was een warme dag” werkt “het asfalt rook naar teer” veel sterker. Je leest het en je bént er. Dit geldt ook voor seizoenen: natte bladeren, schoorsteenrook, vers gemaaid gras: deze omschrijvingen roepen elk associaties met een ander jaargetijde op.

Voor spanning. Een personage dat ’s nachts, in het donker, haar eigen woonkamer binnenloopt en sigarettenrook ruikt terwijl onduidelijk is waar dit vandaan komt, roept direct spanning op. Hetzelfde werkt andersom: een huis dat heerlijk ruikt naar versgebakken brood, terwijl de lezer weet dat er iets mis is, zorgt voor onrust bij je lezer. Een dissonantie die de lezer voelt zonder dat jij hoeft uit te leggen waar die vandaan komt.

Voor relaties. Welke geur jouw personage aan een ander herinnert zegt iets over hun band. De geur van shag. Bepaalde zeep. Een parfum met de geur van seringen. Zulke details blijven hangen bij de lezer, op een manier waar een letterlijke beschrijving zelden aan kan tippen. Als je hoofdpersoon jaren later nog steeds dit parfum herkent en daarbij verstart, weet de lezer genoeg, zonder dat je één woord hoeft te besteden aan het gevoel dat hiermee samenhangt.

Maar let op: wees voorzichtig met te veel geuren tegelijk. Juist omdat in veel boeken geuren niet zo’n grote rol spelen, raakt de lezer hoogstwaarschijnlijk uit het verhaal, en misschien zelfs wel een beetje geërgerd als er op elke pagina met geuren gestrooid wordt. Dus kies zorgvuldig en overdrijf niet.

Tot slot een klein experiment om eens te proberen: Neem een scène die je al geschreven hebt en voeg een geur toe. Kijk wat dit doet. Het zal niet altijd iets wezenlijks toevoegen, maar je zult verbaasd zijn over die situaties waar het wél het verschil maakt. Alsof je een dimensie hebt toegevoegd, een diepere laag aanraakt. Dáár is het waardevol.

Of beter gezegd: zij hielpen mij aan mijn eerste contract. Al talloze keren was mijn manuscript afgewezen door talloze uitgevers, toen agent Willem Bisseling mijn manuscript las en er wél wat in zag.

Hij bood me een contract aan bij het agentschap en na een aantal feedback rondes, een aantal maanden herschrijven en schaven, vond hij het manuscript klaar om rond te gaan zenden.

Het grote voordeel: hij kende de redacteurs die bij de verschillende uitgeverijen werkten. Hij kende hun persoonlijke voorkeuren en wist wat voor soort verhalen zij graag uitbrengen. Heel gericht stuurde hij mijn manuscript in naar een aantal van hen. Door elk van die uitgeverijen was mijn werk al (meermaals) afgewezen, maar nu kwam het direct in de mailbox van de juiste persoon terecht. In plaats van op de grote stapel die door de stagiair van het moment werd afgewerkt.

En bovendien kwam het niet van mij, de schrijver die haar werk zelf zo goed vindt. Het kwam van een in de literaire wereld bekende agent, die er als het ware zijn kwaliteitsstempel op had gezet. Nogal een verschil.

En jawel, nu mocht ik bij uitgevers op gesprek komen. En ook heel fijn: hij ging mee naar die gesprekken.

Toen er vervolgens over een contract moest worden onderhandeld, deed hij dit voor me. Waar ik zelf ieder aanbod zou hebben geaccepteerd, als iemand mijn boek maar wilde uitgeven, wees hij mij erop dat het wel degelijk van belang is een groot voorschot te krijgen. Hoe meer geld de uitgever kwijt is aan jouw voorschot, namelijk, hoe meer hij erop gebrand zal zijn dit voorschot terug te verdienen.

En dit betekent meer inspanningen voor de marketing van je boek. Het betekent dat de vertegenwoordigers van de uitgeverij bij de boekhandels net even wat meer zullen aandringen om jouw boek op een mooie, goed zichtbare plek in de winkel te leggen.

Dit is zeker ook in jouw belang, want hoe meer boeken er verkocht worden, hoe groter de kans dat je een contract krijgt voor een volgend boek. En hoe meer jijzelf met je boeken verdient natuurlijk, ook niet onbelangrijk.

Heb je een literair agent nodig?

Nee, strikt genomen heb je geen literair agent nodig. Anders dan in bijvoorbeeld Amerika, kun je hier in Nederland nog steeds bij een uitgeverij binnen komen zonder agent. Maar het is wel een stuk lastiger.

Een literair agent kost natuurlijk wel geld. Hij moet immers ook zijn boterham verdienen met de verkoop van jouw boek (en dat van vele anderen). Het is gebruikelijk dat een percentage van jouw inkomsten uit je boek naar de agent gaat. Hoe groot dit percentage is, verschilt, maar vaak wordt gewerkt met een staffel. Naarmate je meer boeken publiceert, wordt het percentage dat naar je agent gaat kleiner. In mijn geval gaat het inmiddels om 10%.

Maar wat doet een literair agent voor zijn commissie? Duizend-en-een dingen, ongetwijfeld. Maar ik zet het belangrijkste op een rijtje:

Ten eerste: je manuscript bij de juiste redacteur krijgen. Dat klinkt simpel, maar dat is het niet. Elke redacteur heeft voorkeuren, een volle agenda, een boek dat te veel op dat van jou lijkt, of juist een gat dat jij perfect vult. Jij kunt dit zelf eigenlijk niet weten. Een agent wel. En de redacteur zal jouw manuscript met heel andere ogen lezen dan wanneer je het zelf instuurt. De agent vindt het immers goed genoeg om in te sturen, en dat zegt wat.

Ten tweede: onderhandelen. Als je geen jurist bent, is het lastig om te overzien wat een uitgeefcontract allemaal regelt, en waar mogelijk onderhandelingsruimte ligt. Wie krijgt de filmrechten, wat gebeurt er bij een herdruk, wat als de uitgever wordt overgenomen, wanneer komen je rechten terug als het boek uit de handel gaat? Tja. En, zoals ik hiervoor al zei, als schrijver die graag gepubliceerd wil worden, ben je geneigd om ieder aanbod te accepteren. Terwijl er misschien wel meer inzit.

Ten derde: vertalingen en subrechten. Een Nederlandse uitgeverij is lang niet altijd geëquipeerd om je roman in Duitsland, Frankrijk of Zuid-Korea verkocht te krijgen. Een agent met internationale contacten wel. Al moet ik de verwachtingen wat dit betreft wel wat temperen: een boek uit Nederland krijgt niet snel een vertaling.

Wat biedt een agentschap nog meer?

Los van al het ‘zakelijke’, is er ook nog een andere belangrijke meerwaarde van het hebben van een agent. Je bent onderdeel van een agentschap.

Vandaar dat ik laatst op een borrel stond met vele andere schrijvers, waaronder de zeer gewaardeerde collega Walter van den Berg (die ook een heel fijne Substack heeft: De onschrijfbare laag), Dries Muus, Stephanie Biesheuvel en mijn vaste ‘Boekenbal-maatjes’ Tim den Heijer en Eva van den Broek.

Eerder waren er lunches waarbij wij in groepjes konden praten over de uitdagingen van het schrijverschap (en natuurlijk ook over de leuke dingen!), er is een schrijversdag op komst, kortom: bij een agentschap horen geeft ook een soort ‘community’ van collega-schrijvers.

SBK heeft trouwens sinds kort ook een leuke Substack: RUWE VERSIE, een online literair tijdschrift met nieuw werk van de schrijvers van dit agentschap.

Kortom, probeer gerust eerst op eigen houtje een uitgever te vinden. Maar laat je er niet van weerhouden een agent in te schakelen als dit niet lukt. Want ja, een agent kost wat. Maar het levert je ook heel veel op.

Soms levert dit je mooiste schrijfwerk op!

Dus zet je twijfel of cynisme even aan de kant, want ik weet dat dit wat zweverig over kan komen, maar doe het gewoon: schrijf je personage een brief.

Dit is een trucje dat verrassend goed werkt.

En ja, het klinkt gek en je voelt misschien aarzeling in het begin. Ben ik nu helemáál gek geworden?

Maar een brief aan je personage, dwingt je om je personage direct aan te spreken. Je kunt niet meer op afstand over hem praten. Je spreekt rechtstreeks tegen hem. Of stelt vragen. En zodra je vragen stelt - Waarom blijf je bij haar? Waarom zoek je niet een andere baan? Wil je kinderen? - zul je zien dat de antwoorden komen. En wie weet verrassen ze je wel.

Een paar vragen die vaak iets losmaken:

“Wat is je grote - maar geheime - angst?”

“Wat is belangrijk voor jou in het leven?”

“Waar heb ik, als schrijver, ongelijk over jou?”

Vooral die laatste vraag kan een ontregelende uitwerking hebben. Je hoofdpersoon blijkt vaker dan je denkt een andere versie van zichzelf te willen dan degene die jij aan het uitwerken bent.

Met het risico dat je nu definitief afhaakt, nog een voorstel: laat je personage een brief terugschrijven. Een paar alinea’s, in haar stem, gericht aan jou.

Als je dit serieus probeert, zul je zien dat je al snel op een diepere laag terecht komt dan je zou verwachten. Dit is waardevol materiaal. En natuurlijk is dit niet echt jouw personage aan het woord, maar je eigen intuïtie, voorbij het rationele. Voorbij het bedachte karakter.

Dit werkt met name goed als je vastzit. Of als je personage iets doet wat jij niet kunt verklaren. Een brief helpt je te begrijpen waarom. En soms blijkt het juist een teken dat je plot de verkeerde kant opgaat. Ook dat is winst.

Een variant die ook werkt: schrijf een brief van je hoofdpersoon aan een ander personage in je verhaal. Niet om te gebruiken in je boek, al blijkt het misschien wel degelijk bruikbaar. Maar schrijf niet met dit doel in het achterhoofd, gewoon als oefening.

Als je doel namelijk is een brief te schrijven voor in je boek, is de kans groot dat je rationele brein ermee aan de haal gaat. Wat je wilt is een intuïtief schrijven, ruw en ongepolijst, maar uit het hart.

Een praktische tip: schrijf met de hand, als het kan. De traagheid van een pen laat je dingen opschrijven die op een toetsenbord verloren gaan. Lukt dat niet, open dan in ieder geval een ander document dan je manuscript en kies een ander lettertype. Ten teken dat dit echt iets anders is dan een pagina in je boek. Dit is onderzoek.

Vind je dit allemaal belachelijk klinken? Doe het dan juist. Probeer het eens, waarom niet? Maar laat je innerlijke cynicus er dan even buiten. Probeer het écht.

En bedenk: niemand hoeft deze brief ooit te zien.

Dit is iets tussen jou en je personage.

Wil je meer weten over het leren kennen van je personage? Je leest het hier >

En, zoals altijd, verwonderde ik me over het feit dat het gelukt is: op 19 november vorig jaar schreef ik de eerste 2.812 woorden (om precies te zijn…) en inmiddels telt het manuscript 58.647 woorden.

Hiervan zal vast een deel geschrapt worden, herschreven, hele zinnen of alinea’s zullen slecht geschreven zijn, misschien moet er wel een heel hoofdstuk uit - maar ik heb het mooi wel gedaan. In minder dan vijf maanden tijd.

Bedenk wel: schrijven is mijn werk. Als je schrijft náást je werk, zul je dit tempo waarschijnlijk niet halen. Maar: onderschat vooral ook niet wat je in enkele maanden wél voor elkaar kunt krijgen.

Als je er maar tijd voor maakt, simpelweg gaat zitten schrijven én - dit is een belangrijke eis - als je je innerlijke criticus tijdelijk de mond snoert.

Maar wanneer is een eerste versie eigenlijk “af”?

Het moment waarop alles staat

Er komt een moment waarop je manuscript een bepaalde omvang heeft gekregen. Voor je gevoel staat het verhaal. Je hebt gezegd wat je wilde zeggen. Maar: is dat het dan? Is het goed genoeg voor een eerste versie? En vooral: is het klaar om in te sturen?

Je eerste versie is - in de basis - af als het verhaal een begin, een midden en een einde heeft. Alle verhaallijnen zijn afgerond. De personages die een rol spelen doen dat ook echt, ze hangen er niet een beetje bij. Je hebt niets meer toe te voegen. Klaar.

Hetzelfde geldt, in grote lijnen, wanneer je non-fictie schrijft. Alles staat op zijn plek (voor nu) en je hebt niets meer te vertellen.

Maar dan, is dit dan een eerste versie die je in kunt leveren?

Nou, nee.

De - belangrijke! - volgende stap

Laat je manuscript nu eerst even liggen. Een week, twee weken, of langer als dat kan. Je kijkt er daarna namelijk met net iets andere ogen naar. Dingen die je in de ban van het schrijven voor lief nam, vallen je nu op. Een personage dat halverwege van karakter verandert. Een scène die eigenlijk nergens toe dient. Een einde dat je te snel hebt afgeraffeld. Pas dit aan, maak je manuscript beter.

Vervolgens lees je het van begin tot eind, bij voorkeur op papier of in een ander lettertype dan je gewend bent. Dat klinkt misschien flauw, maar het helpt echt om je eigen tekst als buitenstaander te lezen.

Lees je manuscript bij voorkeur in één ruk uit, of anders zo snel mogelijk. Het is belangrijk om niet te veel tijd tussen leessessies te laten, omdat je anders het risico loopt dat je fouten in de opbouw, stijlbreuken, etc. over het hoofd ziet.

Dit is precies wat ik de afgelopen week deed. Met een lekkere kop koffie erbij :-)

Wanneer is het klaar om in te sturen?

Je manuscript is klaar als je zelf het gevoel hebt dat je er op dit moment niets beters van kunt maken. Niet: als het perfect is, want dat moment komt nooit. Wel: als je er achter staat. Als je echt gelooft dat dit het beste is wat je op dit moment kunt schrijven.

Let wel: er zijn dingen die je echt op orde moet hebben voordat je instuurt. Je manuscript moet zijn nagelezen op spelfouten en taalfouten. Laat dit eventueel door iemand anders doen, want je eigen fouten zie je na een tijdje niet meer.

Controleer ook of je opmaak klopt: een standaard lettertype (bijvoorbeeld Times New Roman), een normaal formaat (12) een normale regelafstand (1,5), paginanummering onderaan de pagina’s.

Een slordig manuscript loopt het risico niet gelezen te worden: uitgevers willen weten dat je in staat bent netjes te werken. Natuurlijk staat er vast nog ergens een spel- of tikfoutje. Dat is niet erg. Maar wanneer elke pagina bol staat van de tikfouten, is je manuscript eigenlijk al bij voorbaat kansloos.

En lees de inleverrichtlijnen van de uitgever goed door. Die worden vaker over het hoofd gezien dan je zou denken, en het is zonde als je manuscript daardoor ongelezen de prullenbak in gaat.

Tot slot, wanneer je dit allemaal gedaan hebt: stuur het in. De neiging om nóg een keer te herschrijven, nóg een keer te lezen, is begrijpelijk. Maar op een gegeven moment moet je loslaten. Dat is het moment waarop je eerste versie echt af is.

En denk maar niet dat het voor mij inmiddels appeltje-eitje is. Ook ik heb nog steeds stress en twijfels, bij elke eerste versie die ik instuur, zelfs al ken ik mijn redacteur inmiddels heel goed en vertrouw ik haar blind. Het blijft kwetsbaar, alsof je een stukje van jezelf ter beoordeling voorlegt aan iemand anders.

Maar: doe het toch maar!

En dan de volgende stap: Je manuscript insturen naar uitgevers. Hoe? Je leest het hier >

Het goede nieuws: er zijn spelregels. En als je die kent, wordt het in ieder geval iets makkelijker.

Zoek de juiste uitgeverij

Begin met zoeken. Niet elke uitgeverij is geschikt voor jouw boek, en insturen bij de verkeerde is verspilde moeite. Kijk welke uitgeverijen boeken publiceren die op het jouwe lijken, qua genre, toon, omvang. Die informatie vind je gewoon in de boekhandel of op de website van de uitgeverij.

Helaas accepteren niet alle uitgeverijen manuscripten rechtstreeks van schrijvers. Om daar binnen te komen heb je contacten of een literair agent nodig. Controleer dit altijd op de website. Toch insturen is zinloos: ongevraagde manuscripten gaan bij deze uitgeverijen rechtstreeks de prullenbak in.

Gelukkig zijn er ook nog steeds uitgeverijen die wél openstaan voor directe inzendingen. Die hebben vrijwel altijd een pagina met inzendinstructies. Lees die goed. Ze staan er niet voor niets. Het zou zonde zijn als jouw manuscript de prullenbak ingaat omdat je de instructies niet hebt opgevolgd (bijvoorbeeld een papieren manuscript heb ingestuurd, terwijl ze uitdrukkelijk alleen digitale versies wensen).

Waar te beginnen? Een handig overzicht van uitgeverijen vind je hier >

Wat stuur je in?

Wat je precies in moet sturen, verschilt per uitgeverij. Maar de meeste vragen om drie dingen.

Een begeleidende brief, waarin staat wat voor boek je hebt geschreven, voor wie het bedoeld is, hoe lang het is, en kort iets over jezelf. Geen wollige omschrijvingen, geen ellenlange samenvatting. Schrijf zoals je zou praten als iemand je op een feestje vraagt waar je boek over gaat. Houd ongeveer één pagina aan.

Een synopsis. Dit is een zakelijke samenvatting van het verhaal, inclusief het einde. Dit is niet de achterflap, spoilers zijn juist gewenst. Een redacteur wil weten hoe het afloopt. Eén tot twee pagina’s is genoeg.

Een paar hoofdstukken, meestal zo’n dertig tot vijftig pagina’s. Soms het volledige manuscript. Stuur altijd wat gevraagd wordt, niet meer en niet minder. Bedenk bij de keuze voor de hoofdstukken dat het handig is als het verhaal een beetje te volgen is. Meestal lenen de eerste hoofdstukken zich hier het best voor.

Stuur in en laat het los

Dit is het lastigste deel. Op de een of andere manier is het drukken op de ‘verzend’-knop zenuwslopend. Ik telde soms af: 3, 2, 1 en dat stuurde ik het in. Een beetje kinderachtig misschien, maar het werkte wel! :-)

Zet vervolgens een herinnering in je agenda voor over drie maanden, en ga verder met iets anders. Het wachten duurt lang, drie tot zes maanden is normaal, en soms duurt het nog langer. Meerdere keren informeren helpt niet. Een beleefd berichtje ná de verwachte reactietermijn is prima.

Wees overigens niet verbaasd als je überhaupt geen reactie krijgt. Geen ontvangstbevestiging, geen afwijzing, niks. Je kunt er gerust nog eens een mailtje aan wagen, maar als ook daar geen reactie op komt, dan kun je maar beter verder zoeken.

Stuur je manuscript naar meerdere uitgeverijen tegelijkertijd. Een stuk of zes per keer is heel normaal. Als je per uitgeverij namelijk maanden gaat wachten op reactie, wordt het een eindeloos verhaal.

Over afwijzingen

Ja, die komen. Stephen King schijnt er zijn werkkamer mee te hebben behangen. En ook ik zou een aardige muur kunnen vullen. (En ditzelfde geldt voor vrijwel alle schrijvers die ik ken.)

Maar bedenk: een afwijzing zegt niet per se iets over de kwaliteit van je werk. Het betekent dat dit boek op dit moment bij deze uitgeverij niet past.

Bewaar afwijzingen met een persoonlijke toelichting. Als een redacteur de moeite neemt om iets concreets te zeggen, lees dat dan goed. Misschien bevat het informatie over je schrijfstijl, de opbouw van je manuscript of je personages waarmee je verder kunt.

En dan: stuur opnieuw in. Naar een nieuwe reeks uitgeverijen of naar dezelfde (maar wacht dan een jaartje). Soms gaat het om de juiste redacteur die op het juiste moment jouw manuscript onder ogen krijgt. Je zal niet de eerste zijn die is afgewezen door een bepaalde uitgeverij, en daar later alsnog een contract krijgt.

Lees hier meer over Het perfecte proposal voor jouw boek (inclusief een voorbeeld) >

Dit is begrijpelijk, maar lang niet altijd de slimste aanpak.

Want misschien worstel je wel met het begin, terwijl je het einde al scherp voor ogen hebt. Of je draagt al maanden een scène met je mee, vol energie, maar schrijft deze niet op omdat je er ‘nog niet aan toe bent’. Het kan logisch voelen om te wachten. Maar ondertussen verliest die scène langzaam zijn glans, of erger: jij verliest de zin om verder te schrijven.

Je bent niet de lezer

Een lezer moet een boek van voor naar achter lezen. Maar jij bent niet de lezer: jij bent de schrijver!

Jij kent je verhaal al. Je weet - in grote lijnen - wie de personages zijn, wat de spanning is, waar het naartoe gaat. De volgorde die voor een lezer essentieel is, is voor jou als schrijver soms juist een belemmering.

Filmmakers weten dit als geen ander. Opnames volgen vrijwel nooit de volgorde van het verhaal. Scènes worden gegroepeerd op locatie, op beschikbaarheid van acteurs, op licht. De samenhang ontstaat later, in de montagekamer. Het verhaal wordt chronologisch in elkaar gezet, maar zeker niet chronologisch gemaakt.

Als schrijver kun je hetzelfde doen. Schrijf de scène die nu het levendigst aanvoelt, ook als die pas op pagina tweehonderd thuishoort, of als je helemaal nog niet weet waar hij thuishoort. Schrijf het einde voordat je het midden hebt. Werk een dialoog uit terwijl de omringende hoofdstukken nog leeg zijn. Waarom niet?

Schrijf wat leeft

Schrijf je wat energie heeft, dan krijg jij ook energie. Je raakt vertrouwd met je personages op de plekken waar ze het meest tot leven komen, en dat gevoel neem je mee naar de stillere, moeilijkere stukken die je er later omheen schrijft.

Bovendien: door een scène uit het midden of het einde te schrijven, ontdek je wat het begin moet doen. Welke toon past? Wat moet er worden opgezet? Wat heeft de lezer nodig om mee te kunnen komen? Schrijvers die vastlopen op hun openingshoofdstuk verspillen soms maanden aan het polijsten van een begin waarvan ze eigenlijk nog niet weten wat het moet inleiden. Schrijf verder, keer dan terug. Het begin schrijft zich soms een stuk makkelijker als de rest er al is.

En nog iets: soms merk je terwijl je schrijft dat een scène toch anders moet. Je personages zeggen ineens andere dingen. De sfeer verschuift. Dat is geen probleem, gebruik dit. Je ontdekt iets over je verhaal wat je nog niet wist, en die ontdekkingen zijn waardevol, ongeacht waar ze uiteindelijk belanden. En zelfs als ze het uiteindelijke manuscript niet eens halen.

Probeer het

Schrijf drie scènes van je verhaal, ongeacht waar ze thuishoren. Los van elkaar, zonder verbindingen. Kijk daarna wat je ervan leert: wat ontbreekt er? Welke scène roept de volgende op? Wat wil je ineens weten?

Een manuscript hoeft geen keurig geordend document te zijn terwijl je eraan werkt. Dat komt allemaal later.

Maar de gedachte alleen al bezorgt je hartkloppingen.

Het vragen van feedback ís gewoon doodeng, maar het is ook nodig. Want niemand kan zijn eigen werk objectief beoordelen.

Jij weet wat je bedoelde te schrijven, en daardoor zie je soms niet meer wat er daadwerkelijk staat. Je hebt je eigen tekst zo vaak gezien, dat je over dingen heen leest. Een frisse blik van buiten is daarom onmisbaar als je je werk naar een hoger niveau wilt tillen.

Maar hoe vraag je feedback op een manier die je verder helpt, in plaats van verlamt?

De juiste mensen vinden

Lang niet iedereen is geschikt om feedback te geven op je schrijfwerk. De beste meelezers zijn mensen die zelf lezen, liefst in het genre waarin jij schrijft. Ze hoeven geen schrijvers te zijn, al kan dat zeker helpen. Maar belangrijker is dat ze kunnen verwoorden wat ze voelen tijdens het lezen.

Dus niet alleen: ‘Ik vond het leuk.’

Of: ‘Het was saai.’

Maar wát is er dan leuk? En waaróm? Waaróm is het saai? En: waar precies in de tekst werd het voor het eerst saai?

Het helpt ook om meelezers te kiezen die eerlijk tegen je durven te zijn, maar die ook het beste met je voorhebben. Feedback geven is namelijk een kunst op zich. De beste meelezers weten hoe ze kritiek kunnen verpakken op een manier die constructief is, niet vernietigend.

Zoek bij voorkeur meerdere meelezers. Als één persoon struikelt over een bepaalde passage, is dat misschien gewoon smaak. Als drie mensen onafhankelijk van elkaar hetzelfde probleem signaleren, is er waarschijnlijk echt iets aan de hand.

De juiste vragen stellen

Je kunt je manuscript naar een meelezer sturen met niets meer dan de vraag: ‘Wat vind je ervan?’ Maar weet wel dat je dan het risico loopt dat je een vaag antwoord krijgt.

Soms wil je gewoon weten wat de meelezer vindt, in algemene zin. Of je wilt weten of hij over een bepaalt aspect valt, zonder hem hier vooraf op te wijzen. Dan is het natuurlijk prima om op deze manier feedback te vragen.

Maar in alle andere gevallen is het nuttig om je meelezers richting te geven. Vertel ze waar je specifiek benieuwd naar bent. Misschien twijfel je of de spanning wel voldoende opbouwt. Of je vraagt je af of het hoofdpersonage sympathiek genoeg is. Door gerichte vragen te stellen, krijg je gerichtere antwoorden.

Tegelijkertijd is het slim om ook ruimte te laten voor onverwachte opmerkingen. Door wat meer algemene vragen mee te geven. Vraag je meelezers bijvoorbeeld of ze ergens uit het verhaal werden gehaald, en zo ja, waar. Waar ze misschien verward raakten of even geen zin meer hadden om verder te lezen. Dit is nuttig om te weten, want daar zit waarschijnlijk iets dat aandacht nodig heeft.

Wees ook duidelijk over wat voor soort feedback je zoekt. Wil je dat iemand let op spelfouten en komma’s? Of gaat het je om de grote lijnen, de structuur, de personages?

Realiseer je wel: het heeft weinig zin om je druk te maken over een verkeerd geplaatste komma in hoofdstuk 3, als je misschien nog hele scènes gaat schrappen. Dus vraag vooral eerst feedback op de structuur, de personages, het verhaal. Spelfouten en leestekens komen later wel.

Het moment van ontvangen

En dan is het zover. Je krijgt de feedback terug. Dit is het moment waarop veel schrijvers in paniek raken. Want hoe goed je jezelf ook hebt voorbereid, kritiek doet pijn. Het kan je zelfs het gevoel geven dat het allemaal zinloos is, dat je beter kunt stoppen met schrijven.

Mijn advies: probeer je eerste (emotionele) reactie even te parkeren. Laat hem niet bepalen wat je met de feedback doet. Lees alles eerst rustig door. En laat het een poosje bezinken voordat je besluit wat je ermee gaat doen.

En wees gerust: je hoeft echt niet elke suggestie op te volgen. Jij bent nog steeds de schrijver, en jij beslist uiteindelijk wat er met je verhaal gebeurt.

Soms zul je meteen denken: ja, daar heeft ze gelijk in. Dat zijn de momenten waarop iemand iets benoemt wat je eigenlijk zelf ook al voelde, maar niet wilde toegeven. Die feedback is waardevol. Daar kun je direct mee aan de slag.

In andere gevallen zul je denken: nee, dit klopt niet, dit begrijpt ze verkeerd. En soms heb je daar gelijk in. Misschien past de suggestie niet bij het verhaal dat jij wilt vertellen. Misschien is het een kwestie van smaak. Je hoeft niet alles te veranderen alleen omdat iemand het zegt.

Maar wees eerlijk tegen jezelf. Als je merkt dat je in de verdediging schiet bij bepaalde feedback, vraag je dan af waarom. Is het omdat de kritiek onterecht is? Of is het omdat de kritiek gevoelig ligt, omdat je stiekem weet dat er een darling moet sneuvelen?

Benieuwd how to kill your darlings? Je leest het hier >

De kunst van loslaten

Uiteindelijk moet je de feedback loslaten en weer gaan schrijven. Je kunt eindeloos blijven piekeren over wat mensen vonden, je kunt het honderd mensen laten lezen en honderd verschillende meningen krijgen. Maar op een bepaald moment moet je keuzes maken en doorgaan.

Gebruik de feedback die resoneert. Parkeer de rest. En onthoud dat geen enkel boek iedereen zal aanspreken. Het doel is niet om een boek te schrijven waar niemand iets op aan te merken heeft. Het doel is om het beste boek te schrijven dat jij op dit moment kunt schrijven.

Feedback vragen is eng. Daar is geen ontkomen aan. Maar het wordt makkelijker naarmate je het vaker doet. Je leert om kritiek te scheiden van je eigenwaarde als mens. Je leert om de bruikbare opmerkingen eruit te filteren.

En besef goed wat feedback eigenlijk is: een cadeau. Iemand neemt de moeite om jouw verhaal te lezen en erover na te denken. Dat verdient waardering, ook als het even pijn doet.

Dus waag de sprong. Stuur dat manuscript op. Vraag die feedback. Je verhaal wordt er beter van, en jij als schrijver ook.

Maar nee, doe het niet! Blijf gewoon even zitten. Doe niets.

Verveel je.

Dagdromen, dwalen, verbanden leggen

Verveling heeft een slecht imago. Maar voor schrijvers is dat (soms wat ongemakkelijke) ‘nietsdoen’ misschien wel de meest onderschatte bron van ideeën die er is.

Neurowetenschappers noemen het het ‘default mode network’: het deel van je hersenen dat actief wordt zodra je niet gefocust bent op een taak. Dagdromen, dwalen, associëren. Het is precies dit netwerk dat in verband wordt gebracht met creativiteit, met het leggen van verbanden die je bewuste brein nooit zo snel zou maken.

Schrijvers weten dit intuïtief, al noemen ze het zelden verveling. Ze noemen het douchen. Wandelen. Tuinieren of ‘het huis uitmesten’. Of lummelen.

Nietsdoen.

Die momenten waarop het beste idee ineens opduikt, zijn vrijwel nooit de momenten waarop je er actief naar zoekt.

Het probleem is dat we die momenten van leegte steeds vaker opvullen. Elke wachtrij, elke treinrit, elk moment van stilte wordt onmiddellijk ingenomen. Door, jawel: die telefoon. Of een ander scherm.

En daarmee snijden we de aanvoer af van precies het soort gedachten waar verhalen van worden gemaakt.

Ideeën hebben ruimte nodig. Ze komen niet altijd - of misschien zelfs: meestal niet - als je erom vraagt.

Wat je ermee kunt

Je hoeft heus je agenda niet leeg te maken. Maar het helpt wel om te kijken waar de ruimte ligt voor ‘nietsdoen’. Een paar minuten is al heel wat.

Of laat je telefoon eens in je zak, als je in de rij staat of in de trein zit.

Of beter nog: laat hem thuis. Neem een notitieboekje mee om alle ingevingen direct vast te leggen, want goede gedachten vervliegen snel.

Maak eens een wandeling zonder podcast. Dwaal door een onbekende stad, of begin klein: wandel een rondje door je eigen buurt.

Zet er geen druk op. Verwacht niets, en zie wat er gebeurt.

Het klinkt zo simpel en dat is het ook. En tegelijk ook niet. Want we zijn het nauwelijks nog gewend.

Gewoon een poosje zitten, zonder scherm, zonder boek, zonder muziek. Gewoon zitten. Zonder afleiding. Het voelt onwennig in het begin, misschien zelfs een beetje vervelend. Maar ergens in die stilte begint je hoofd te bewegen naar een scène die je al een tijdje niet verder krijgt, een personage dat ineens iets zegt, een herinnering die zomaar opduikt.

Dat is geen toeval, maar je schrijvende brein dat eindelijk de kans krijgt.

Maak ruimte om te lummelen. En weet je wat: begin vandaag!

Welkom in het rommelige midden. Oftewel: de plek waar veel manuscripten sterven.

Het goede nieuws: dit overkomt vrijwel elke schrijver.

Het slechte nieuws: je zult er doorheen moeten als je je boek wilt afmaken. Maar het is absoluut te doen, al lijkt het soms niet zo.

Ik vertel je graag hoe.

• Waarom het midden zo lastig is

• Het midden is geen doorgeefluik

• Wat je kunt doen als je vastzit

• Toestemming om rommel te maken

• En toen was het af!

Waarom het midden zo lastig is

Het begin van een verhaal lijkt soms zichzelf te schrijven. Je weet immers wat je te doen staat.

Je introduceert je hoofdpersoon, zet de wereld neer, laat het probleem zien dat opgelost moet worden. Er is veel te vertellen en de lezer is nieuwsgierig naar wat komen gaat.

Het einde heeft ook een natuurlijke aantrekkingskracht. Daar werkt alles naartoe, daar vallen de puzzelstukjes op hun plek, daar krijgt de lezer waar hij op hoopte (of juist niet, als je van plot twists houdt).

Maar het midden? Dat is het stuk waar je personage van A naar B moet zien te komen, van het begin naar het eind. Zonder dat het voelt als een saaie tussenstop. Het is het deel waar je de spanning moet vasthouden terwijl je nog lang niet bij de climax bent. En daar gaat het vaak mis.

Veel schrijvers verliezen in het midden het contact met hun eigen verhaal. Ze weten niet meer precies waar ze naartoe schrijven, of ze twijfelen of wat ze tot nu toe geschreven hebben wel goed genoeg is. Die twijfel kan bijzonder verlammend werken. En dus stoppen ze even.

Even wordt een week.

Een week wordt een maand.

Enzovoort.

Het midden is geen doorgeefluik

Een veelgemaakte fout is om het midden te zien als iets waar je nou eenmaal doorheen moet om weer bij een leuk gedeelte te belanden - de ontknoping van het verhaal.

Maar zo werkt het niet. Als jij het midden van je boek ziet als vulling, als niet meer dan een noodzakelijk kwaad, dan voelt je lezer dat ook.

Het midden van je verhaal is juist de plek waar je personage het meest worstelt, waar de interne conflicten het scherpst zijn, waar de relaties op de proef worden gesteld. Het is het deel waar je lezer moet denken: hoe gaat dit ooit nog goed komen?

Denk maar eens aan je favoriete boeken. Wat gebeurt er in het midden? Waarschijnlijk wordt het daar juist spannend. De hoofdpersoon maakt fouten, relaties komen onder druk te staan, er komen nieuwe obstakels. Het midden is, als het goed is, niet de rustige zee tussen twee stormen.

Het midden ís de storm.

Wat je kunt doen als je vastzit

Maar goed, dat maakt het nog niet gemakkelijk om te schrijven. Ik heb schrijvers dit deel van het werk wel ‘het moeras’ horen noemen. En ook: ‘de woestijn’.

Als je merkt dat je vastloopt in het midden, is de verleiding groot om terug te gaan naar het begin en te gaan herschrijven. Doe dat niet. Althans, niet nu. Herschrijven is voor later, laat dit geen smoesje zijn om stil te staan. Nu moet je vooruit.

Wat wel helpt, is om even afstand te nemen van de details en naar de grote lijnen te kijken. Waar staat je personage nu? Waar moet zij aan het eind van het boek zijn? Niet alleen fysiek of qua plot, maar vooral emotioneel. Welke innerlijke reis moet er nog worden afgelegd? En welke scènes heb je nodig om die reis geloofwaardig te maken?

Soms helpt het om het midden op te delen in kleinere stukken. In plaats van te denken ‘pffffff, ik moet nog tien hoofdstukken’, kun je focussen op de volgende mijlpaal. Wat is het eerstvolgende belangrijke moment in je verhaal? Schrijf daar naartoe. En daarna naar het volgende moment. Zo maak je het behapbaar.

Het kan ook helpen om jezelf af te vragen: wat zou er nu kunnen gebeuren waardoor alles nog erger wordt voor mijn hoofdpersoon? Conflict is de motor van elk verhaal, en in het midden mag je best wreed zijn voor je personages. Geef ze tegenslagen. Laat plannen mislukken. Zorg dat de weg naar het einde bepaald niet over rozen gaat.

Toestemming om rommel te maken

Weet je wat ook helpt? Ik kan het niet vaak genoeg zeggen: accepteer dat de eerste versie - ja, ook die van het middendeel van je verhaal - waarschijnlijk rommelig zal zijn. Verre van perfect. En dat dat oké is.

Veel schrijvers hebben hier moeite mee. Dit geldt vooral voor beginnende schrijvers en dat is ook logisch: je wilt bewijzen (ook aan jezelf) dat je het kunt. Dan wil je geen rommelige eerste versie opleveren, want dat is niet het boek dat je in gedachten hebt!

Maar een eerste versie is nog lang geen boek. Die is alleen voor jou. Niemand hoeft hem te lezen. Je kunt later altijd nog schrappen, herschrijven en polijsten. Maar dan moet er eerst wél iets staan.

Gun jezelf de vrijheid om scènes te schrijven waarvan je niet zeker weet of ze blijven. Experimenteer. Schrijf die ene scène die misschien nergens toe leidt. Je kunt hem later altijd nog verwijderen, maar misschien brengt hij je wel op ideeën die je anders nooit had gehad.

Het midden van een boek schrijven vraagt om doorzettingsvermogen. Het is het deel waar discipline beslist belangrijker is dan inspiratie. Waar je telkens opnieuw gewoon moet gaan zitten en woorden op papier moet zetten, ook als je er geen zin in hebt. Dat klinkt niet romantisch, nee, maar het is wel de realiteit van het schrijverschap.

En toen was het af

Ik herinner me nog goed hoe ik bij mijn eerste roman door het midden moest ploeteren. Er waren dagen dat ik mezelf dwong om door te schrijven terwijl ik ervan overtuigd was dat het verschrikkelijk was. Achteraf bleek een deel van die ‘verschrikkelijke’ scènes best bruikbaar, en de rest heb ik later herschreven. Maar het punt is: ik kwam er doorheen.

En het boek is er gekomen. Sterker, ik schreef er daarna nog meer.

Ik moet er niet aan denken dat ik bij het schrijven van het middendeel van dat eerste boek de handdoek in de ring had gegooid. En geloof me, ik heb meer dan eens op het punt gestaan.

Nu weet ik: het rommelige midden, die eindeloze woestijn, die hoort erbij. Als je hiermee worstelt, betekent dit niet dat je verhaal niet deugt of dat je geen echte schrijver bent. Het is gewoon een fase waar iedere schrijver doorheen moet. Telkens weer.

De enige remedie is stug doorschrijven.

Dus mocht je nu of in de toekomst vastzitten, onthoud: je bent niet alleen. En je kunt dit.

In deze video vertel ik over het schrijven van het middendeel.

En wil je na het kijken van de video nog meer weten over structuur en plot? In de tweede module van mijn Cursus roman schrijven vertel ik in vijf video’s alles over plot en spanningstechnieken.

Wil je meer lezen over doorzetten als je het niet meer ziet zitten? Je vindt het hier >

Of ben je benieuwd naar wat er komt kijken bij het schrijven van een eerste versie? Je leest het hier >

Einde gesprek.

Niet bepaald boeiend, toch?

Maar wat als we weten dat deze zussen al drie jaar geen contact hebben gehad? Dat ze elkaar voor het eerst zien sinds de begrafenis van hun moeder? Dat de vraag over koffie eigenlijk een manier is om te zeggen: Ik wil het goedmaken, maar ik weet niet hoe. En dat het antwoord eigenlijk betekent: Ik ben er nog niet klaar voor.

Dát is subtekst. En het is belangrijk gereedschap voor een schrijver.

• Mensen zeggen zelden wat ze bedoelen

• De ijsberg

• Conflict zonder schreeuwen

• Hoe schrijf je het?

• Oefenen in het dagelijks leven

Mensen zeggen zelden wat ze bedoelen

In het echte leven zijn we voortdurend bezig om de werkelijke betekenis achter woorden te ontcijferen. Als je partner zegt dat het ‘prima’ is dat je weer moet overwerken, hoor je aan de toon dat het helemaal niet prima is. Als een collega met een uitgestreken gezicht zegt dat je presentatie ‘interessant’ was, weet je misschien niet goed hoe hij dit bedoelt.

We communiceren in lagen. Er is: 1. Wat we zeggen, en 2: Wat we eigenlijk bedoelen. Soms zijn die twee hetzelfde, maar vaak niet. We houden dingen achter uit beleefdheid, uit angst, uit schaamte, of simpelweg omdat we zelf nog niet precies weten wat we voelen.

In fictie werkt dit precies zo. Sterker nog: het moet zo werken, wil je personages neerzetten die levensecht aanvoelen. Personages die altijd precies zeggen wat ze denken en voelen, zijn niet alleen onrealistisch, maar ook nog eens saai. Er valt dan namelijk niets te ontdekken voor de lezer.

(Uitzonderingen zijn er natuurlijk altijd, zoals de boeken die geschreven zijn vanuit het perspectief van iemand die een Rainman-achtige vorm van autisme heeft. Dan is het juist tekenend en veelzeggend dat de hoofdpersoon precies zegt wat hij denkt of voelt, zonder sociaal filter toe te passen. Maar heeft jouw hoofdpersoon geen autisme, zorg er dan voor dat zij juist níét altijd precies zegt wat zij bedoelt.)

De ijsberg

Hemingway vergeleek goede fictie met een ijsberg: zeven achtste ligt onder water, onzichtbaar, maar je voelt dat het er is. Dat onzichtbare deel geeft gewicht aan wat je wél ziet.

Dit betekent niet dat je informatie moet achterhouden om de lezer te frustreren. Het betekent dat je je lezer vertrouwt. Lezers zijn goed in het lezen tussen de regels. Ze pikken signalen op, trekken conclusies, en krijgen het prettige gevoel dat ze iets ontdekken. Leg je alles expliciet uit, dan ontneem je ze dat plezier.

Neem een scène waarin een man zijn vrouw vertelt dat hij ontslagen is. Hij kan thuiskomen en onomwonden zeggen: ‘Ik ben mijn baan kwijt en ik schaam me kapot en ik ben bang dat je me nu een mislukkeling vindt.’

Tja, de informatie is overgebracht.

Maar het is veel krachtiger als hij binnenkomt, langzaam zijn jas uittrekt, net iets te lang met zijn rug naar zijn vrouw toe blijft staan, dan zich aarzelend omdraait en met een zucht zegt: ‘Ze moesten bezuinigen.’

De lezer zal ook nu snappen dat de man het er moeilijk mee heeft. Dat hij zich schaamt. Zonder dat het er letterlijk staat. Vertrouw op je lezer.

Conflict zonder schreeuwen

Subtekst is bijzonder effectief in conflictscènes. In het echte leven zeggen (of: schreeuwen) mensen zelden wat ze werkelijk dwars zit. Ze maken opmerkingen over de afwas terwijl ze eigenlijk boos zijn omdat ze zich niet gehoord voelen.

Ze zeggen: ‘Ga dan maar! Het kan me niet schelen.’ Terwijl ze bedoelen: Ik heb je nodig.

Een ruzie over iets kleins en onbenulligs kan veel spannender zijn dan een uitbarsting waarin alle grieven op tafel komen. Juist omdat de échte kwestie onder de oppervlakte blijft. Waar het borrelt en gist, totdat de bom barst.

En soms komt dat moment niet. Soms blijft de spanning onuitgesproken, en dat kan net zo krachtig zijn. Niet elk conflict hoeft te eindigen met een grote confrontatie. Sommige mensen leven jarenlang met onuitgesproken pijn. Ook dat is een verhaal.

Hoe schrijf je het?

Subtekst vraagt om een goed begrip van je personages. Je moet weten wat ze voelen en willen, ook als ze dat zelf niet uitspreken. Welke onderwerpen liggen gevoelig? Welke herinneringen doen pijn? Wat willen ze het liefst verborgen houden?

Een paar concrete dingen om op te letten:

Wat doen je personages terwijl ze praten? Iemand die zenuwachtig is, friemelt met een servet. Iemand die liegt, antwoordt net iets te gedetailleerd. Iemand die verdrietig is, begint opeens druk op te ruimen. Deze kleine handelingen vertellen de lezer iets wat de woorden niet vertellen.

Wat zeggen je personages níét? Als iemand een vraag ontwijkt, van onderwerp verandert, of een grapje maakt waar een serieus antwoord passender zou zijn, voelt de lezer dat er iets speelt. Je hoeft niet te vertellen wát; het feit dát er iets is, is al genoeg.

Waar kun je schrappen? Die zin waarin je personage vertelt dat ze boos is, heb je die echt nodig? De lezer heeft het misschien al begrepen uit de manier waarop ze de deur dichttrok. Die innerlijke monoloog over gevoelens voor de beste vriend? Misschien is het genoeg om te laten zien dat hij net iets te lang naar hem kijkt als die vriend niet oplet.

Beginnende schrijvers zijn vaak bang dat de lezer het niet begrijpt als ze niet alles uitleggen. Maar wees gerust: je kunt op je lezer vertrouwen.

Lezers zijn namelijk ook mensen. Zij oefenen dus - net als jij en ik - al hun leven lang in het ontcijferen van subtekst, elke dag weer, in elke sociale interactie.

Geef je lezer de ruimte om zelf conclusies te trekken, en hij voelt zich veel meer betrokken dan wanneer alles voorgekauwd wordt.

Oefenen in het dagelijks leven

Een goede manier om gevoel te krijgen voor subtekst is door er om je heen op te letten. In de trein, op verjaardagsfeestjes, bij de kassa. Wees alert op die momenten dat mensen iets anders bedoelen dan wat ze zeggen. En let op hoe je dat merkt. Aan hun toon, hun lichaamshouding, de context?

Let ook op jezelf. Wanneer zeg jij iets anders dan wat je eigenlijk bedoelt? Waarom? Wat zou er gebeuren als je wél zou zeggen wat je voelt?

Die vragen helpen je om personages te creëren die aanvoelen als echte mensen, met al hun tegenstrijdigheden en verborgen lagen.

Wil je meer lezen over het creëren van personages? Dat kan bijvoorbeeld hier >, hier > en hier >

Kijk je liever een video over het onderwerp? Die vind je hier >

Maar zoals ik al vaker heb gezegd, op een lege pagina valt niets te schrappen. Die eerste versie van wat je ook maakt, daar begint het mee. Deze hoeft niet prettig leesbaar te zijn, niet goed geschreven. Een eerste versie moet simpelweg in grote lijnen het verhaal vertellen dat jij te vertellen hebt. En dat is al lastig genoeg.

Wanneer je dan eenmaal die eerste versie geschreven hebt, dan begint het grote herschrijven. En denk nu niet dat het meeste werk erop zit en dat je met het verplaatsen van een komma hier of daar, er wel bent. Nee, echt grondig herschrijven kan zomaar net zo lang duren als het schrijven van je eerste versie. Of misschien zelfs langer.

Want herschrijven gaat niet over een beetje bijschaven, een woordje hier, een extra zin daar. Ik heb het over het echte ingrijpen. Scènes slopen. Personages schrappen. Stukken tekst weggooien waar je lang aan hebt gewerkt.

Dat is niet makkelijk. Maar er zijn gelukkig wel wat tips over te geven.

• Leg het weg.

• Stel jezelf deze gemene vragen

• Durf te snijden

• Structuur onder de loep

• Het went (een beetje)

Leg het weg

Het meest onderschatte advies over herschrijven is ook het simpelste: leg je tekst weg. Niet een avondje, niet een nachtje, maar minstens twee weken.

En liever nóg langer.

Ga wandelen, ga sporten, ga breien (als dat je ding is), of werk een poosje aan een ander schrijfproject.

Dat voelt als stilstand, zeker als je net lekker in je flow zat. Maar er gebeurt iets in die weken dat je nodig hebt: je vergeet je eigen tekst een beetje. En pas dán kun je zien wat er echt staat, in plaats van wat je bedoelde te schrijven. Dat is een groot verschil.

Zolang de tekst nog helemaal vers in je hoofd zit, lees je er namelijk overheen. Je brein vult automatisch - zonder dat je dit doorhebt - aan wat er ontbreekt, strijkt glad wat eigenlijk schuurt.

Na een aantal weken afstand van je tekst, struikel je ineens over de zin die je in drie varianten herhaalt, of over het personage dat zich in hoofdstuk vier ineens heel anders gedraagt dan in hoofdstuk twee. Dat soort dingen zie je gewoon echt niet als je er middenin zit.

Structuur onder de loep

Herschrijven gaat niet alleen over zinnen en scènes, maar juist ook over de grote lijn. Begin hiermee. Want als je tot de conclusie komt dat bijvoorbeeld je opbouw niet goed is en je wilt gaan schuiven met je hoofdstukken, dan is de kans groot dat dit ook op scène-niveau gevolgen gaat hebben. Het zou zonde zijn als je net allerlei scènes herschreven hebt en je weer opnieuw kunt beginnen.

Stel jezelf de volgende vragen: Klopt de opbouw nog? Zit de spanning waar die moet zitten, of zakt het verhaal in het midden weg? Komt informatie op het juiste moment, oftewel: niet zo vroeg dat de lezer het alweer vergeten is als het ertoe doet, en niet zo laat dat het nergens meer landt?

Een handige oefening hiervoor: Print je tekst uit en schrijf boven elk hoofdstuk of elke scène in één zin op wat daar gebeurt (dit kan ook digitaal, maar papier geeft soms net wat meer overzicht). Lukt dat niet in één zin, dan doet de scène waarschijnlijk te veel. En als twee scènes (min of meer) dezelfde samenvatting krijgen, moet misschien een van beide sneuvelen.

Stel jezelf deze gemene vragen

Wanneer je hebt vastgesteld dat de structuur van je verhaal goed in elkaar zit, is het tijd om te gaan kijken naar de hoofdstukken, scènes, personages, etc.

Bij het herlezen helpt het om jezelf steeds een paar dingen af te vragen.

De eerste vraag, en dat is gelijk ook de gemeenste: Staat deze scène hier omdat het verhaal hem nodig heeft, of omdat jíj hem wilde schrijven? Omdat je een leuk idee had dat je graag wilde uitwerken.

Een passage kan namelijk prachtig zijn en toch niets toevoegen. Soms is een scène er alleen omdat je het onderwerp fascinerend vindt, of omdat je er lang aan hebt gewerkt en het zonde voelt om hem te schrappen. Maar een goede tekst is natuurlijk geen verzameling mooi geschreven, maar los van elkaar levende stukken. Alles wat niet bijdraagt aan het geheel, verzwakt het.

En ja, dit geldt ook voor personages die geen wezenlijke rol vervullen in het verhaal. Hoeveel je misschien ook van hen bent gaan houden.

De tweede vraag: Begrijpt een lezer dit misschien ook zonder toelichting? De neiging om uit te leggen is vaak hardnekkig. Jij weet precies wat je bedoelt, en je wilt er zeker van zijn dat de lezer het ook snapt. Maar die extra zin waarin je uitlegt wat je net hebt laten zien - die maakt het zwakker, niet sterker.

Kortom, vertrouw op je lezer.

Durf te snijden

Zwakke plekken herkennen is lang niet altijd moeilijk. Dat lukt de meeste schrijvers prima, zeker na een paar weken afstand. Het lastige is het ook echt weghalen ervan. Want die passage die niet werkt, die heb je wél geschreven. Je hebt er uren in gestoken, misschien dagen. Zonde!

Maar een tekst wordt bijna altijd beter van minder. Wat helpt: bewaar geschrapte stukken in een apart document. Je gebruikt ze misschien nooit meer, maar het idee dat ze ergens bestaan maakt het snijden net iets makkelijker.

Ik heb van elk van mijn boeken een aparte map getiteld: ‘reserve’. Alsof het om wisselspelers gaat, die je op elk moment kunt inzetten. In dit boek, of misschien pas in een volgend boek. Het doet er ook eigenlijk niet toe. Passages of personages verplaatsen naar de reservebank doet toch echt een stuk minder pijn dan de prullenmand.

Let bij het herschrijven vooral op bijfiguren en zijpaden. Personages waar je als schrijver dol op bent maar die niets doen voor het verhaal, scènes die het tempo vertragen zonder iets toe te voegen - daar zit vaak de meeste weerstand. Juist omdat je eraan gehecht bent. Wees daar dus het strengst voor jezelf.

Het went (een beetje)

Herschrijven voelt in het begin vooral als slopen. Diep van binnen weet je zeker dat een scène of personage eruit moet, maar het doet pijn. Je probeert je ertegen te verzetten, gaat misschien wel redenen verzinnen om er toch aan vast te houden.

Bezwijk niet voor je eigen gelegenheidsargumenten. Als je weet dat er een darling gekild moet worden, doe dat dan gewoon. Weet je het niet helemaal zeker, vraag dan gerust iemand om hulp. Maar laat hem niet staan met de gedachte: hij kan er altijd later nog uit. Hoe meer herschrijfrondes een passage overleeft, hoe moeilijker het wordt om deze te schrappen.

En de kans bestaat dat je hem nooit zult schrappen. En dat hij je verhaal blijft verzwakken. Hoe mooi de scène op zichzelf ook is, het is het niet waard.

Herschrijven doet een beetje pijn en zo hoort het ook.

Maar wees gerust: het went.

Je gaat merken dat de tekst er beter van wordt. Steeds weer. En na een tijdje durf je hier meer en meer op te vertrouwen.

Vrijwel iedere gepubliceerde schrijver heeft prachtscènes geschreven die gedoemd zijn voor eeuwig op de reservebank te zitten. Je kunt zeggen: zonde. Maar je kunt evengoed zeggen dat zij hun taak hebben gedaan; door hun vertrek is het verhaal sterker geworden.

Toch? Of was dat hoofdstuk zes? Of heb je hier destijds alleen over nagedacht, maar er uiteindelijk voor gekozen de scène op een andere manier te schrijven? Je weet het echt niet meer. Je scrolt terug en raakt verdwaald in je eigen manuscript.

Of je schrijft aan een non-fictieboek en je vingers typen: zoals hiervoor ook al uitgelegd… Maar wacht, denk je: heb ik dat inderdaad al uitgelegd? En zo ja, waar dan? Je wilt het checken, maar hebt geen idee meer waar het zou kunnen staan.

Het is een van de grootste uitdagingen van het werken aan een groter schrijfproject, of het nu een roman is, een biografie, een praktisch handboek of verhalende non-fictie: het overzicht bewaren.

Waarom het zo lastig is

Een boek schrijven duurt lang. Maanden, soms jaren. In die tijd verandert er van alles. Bij een roman ontwikkelen je personages zich, komen er verhaallijnen bij of vallen er af, krijg je nieuwe ideeën die je er toch echt in wilt verwerken. Bij non-fictie verschuift je inzicht in het onderwerp naarmate je verder onderzoek doet, voeg je hoofdstukken toe die je aanvankelijk niet had gepland, en merk je dat je argumentatie inmiddels een andere kant op gaat dan je oorspronkelijk voor ogen had.

Ondertussen vergeet je langzaam maar zeker wat je in hoofdstuk drie ook alweer had geschreven.

Daar komt bij dat je tijdens het schrijven van een eerste versie niet altijd op volgorde werkt. Misschien schrijf je eerst de delen waar je zin in hebt of inspiratie voor hebt, en vul je de gaten later op. Of je bedenkt halverwege dat er eerder in het boek iets moet staan om een later hoofdstuk te laten werken. Voor je het weet is je manuscript een lappendeken van fragmenten, en ben jij de enige die weet hoe het in elkaar zou moeten zitten - als je het al weet.

Kortom, een systeem om overzicht te houden is beslist geen overbodige luxe.

Wat wil je eigenlijk bijhouden?

Maar voordat je een systeem kiest, is het handig om te bedenken wat je precies wilt bijhouden. Dat verschilt nogal per type boek.

Bij een roman komt het meestal neer op een combinatie van de volgorde van scènes en hoofdstukken, de inhoud per scène (waar speelt het, wie zijn erbij, wat gebeurt er, en wat is het doel van de scène), de verschillende verhaallijnen en subplots, de tijdlijn van je verhaal, en de details over personages en settings. Welke kleur ogen heeft je hoofdpersoon? Hoe heet de straat waar ze woont? In welk hoofdstuk noemde je dat voor het eerst? Dit soort details vergeet je sneller dan je denkt, en inconsistenties vallen lezers op.

Bij non-fictie liggen de aandachtspunten anders. Hier draait het vooral om de opbouw van je betoog of verhaal: welke informatie heb je waar geïntroduceerd? Bouw je je uitleg logisch op, of verwijs je naar begrippen die je pas later toelicht? Herhaal je jezelf, of laat je juist gaten vallen in je redenering? Daarnaast wil je bijhouden welke bronnen je waar hebt gebruikt, welke voorbeelden en anekdotes je al hebt ingezet, en of de balans tussen theorie en praktijk door het hele boek heen klopt.

Wat je hoe dan ook wilt, is op elk moment kunnen zien hoe je boek als geheel in elkaar steekt, zonder het hele manuscript te moeten herlezen.

Methodes die werken

Er is niet één juiste manier om overzicht te houden. Het hangt af van hoe jouw hoofd werkt, hoe complex je boek is, en of je liever met papier of digitaal werkt. Hier zijn een paar opties.

1. Een overzichtsdocument

De eenvoudigste methode is een los document of opschrijfboekje waarin je per hoofdstuk een paar regels schrijft over wat erin staat. Geen volledige samenvatting, maar genoeg om je geheugen op te frissen. Bij een roman noteer je de belangrijkste gebeurtenissen en welke verhaallijnen aan bod komen. Bij non-fictie noteer je de kernboodschap van elk hoofdstuk, welke begrippen je introduceert en welke bronnen of voorbeelden je gebruikt. Werk dit bij terwijl je schrijft, en je hebt altijd een overzicht bij de hand. Het kost even moeite om de discipline op te brengen, maar het bespaart je later veel zoekwerk.

2. Plakbriefjes of indexkaarten

Schrijf op elk briefje één scène of één onderdeel: een titel of korte beschrijving, het hoofdstuk waar het in hoort, en de belangrijkste elementen. Plak ze op een muur of prikbord in de volgorde van je boek. Het voordeel is dat je letterlijk kunt zien hoe je boek in elkaar zit. Je ziet meteen waar er een gat valt of waar de balans zoek is. En iets verplaatsen is zo simpel als een briefje oppakken en ergens anders prikken. Deze methode werkt verrassend goed voor non-fictie: je ziet in één oogopslag of je opbouw logisch is en of je niet te lang bij één deelonderwerp blijft hangen.

3. Schrijfsoftware

Als je liever digitaal werkt, zijn er programma’s die speciaal voor schrijvers zijn ontworpen. Scrivener is waarschijnlijk de bekendste: je kunt je manuscript opdelen in losse stukken die je naar hartenlust kunt herschikken, en je kunt allerlei notities en metadata aan elk onderdeel koppelen. Het heeft best wel even een leercurve, maar veel schrijvers zweren erbij.

4. Een spreadsheet

Ik heb me laten vertellen dat ook een spreadsheet handig kan zijn. Maak kolommen voor hoofdstuknummer, titel, locatie of onderwerp, personages of bronnen, en een korte samenvatting. Zo kun je filteren en sorteren tot je precies ziet wat je zoekt. Voor non-fictie kun je hier ook kolommen toevoegen voor het type inhoud (theorie, voorbeeld, oefening, interview) zodat je kunt controleren of er voldoende afwisseling in zit.

Hoe ik het overzicht houd

Zelf werk ik het liefst op papier. Ik houd het overzicht door aantekeningen in een Moleskine. Voor elk boek dat ik schrijf, koop ik zo’n boekje. Hierin maak ik naast losse aantekeningen ook tijdlijnen (om te zorgen dat leeftijden van personages kloppen en dat gebeurtenissen kloppen in de tijd) en plak ik gekleurde briefjes (bijvoorbeeld om de balans te bewaken tussen de verschillende perspectieven).

Ik schrijf mijn boeken het liefst ‘gewoon’ in Word. Hier heb ik alle functionaliteiten die ik nodig heb, op een voor mij overzichtelijke en begrijpelijke manier. Ik heb een tijdje Scrivener gebruikt en ik kan volmondig zeggen: het werkt. Het heeft volgens mij alles wat je als schrijver nodig hebt. Toch ben ik al snel weer overgestapt naar Word. Maar dit is puur een kwestie van persoonlijke voorkeur.

Hoewel het me nuttig lijkt om spreadsheets te maken, is Excel niets voor mij. Ik ben er gewoon echt niet handig in. (En eerlijk gezegd wil ik het ook gewoon echt niet leren…)

Ik zou zeggen: probeer de verschillende methodes eens uit en kies wat bij jou past. Welke methode je ook kiest, het belangrijkste is dat je hem daadwerkelijk gebruikt en blijft gebruiken, ook als je even geen zin hebt. Het mooiste systeem ter wereld helpt niet als je het na drie hoofdstukken laat versloffen.

Het grotere plaatje

Overzicht houden gaat overigens niet alleen om praktische organisatie. Het gaat om het bewaken van de samenhang van je boek. Om ervoor te zorgen dat elk hoofdstuk een reden heeft om te bestaan, dat je verhaal of betoog ergens naartoe gaat, dat je lezer niet verdwaalt.

Het is makkelijk om zo op te gaan in het schrijven van individuele stukken dat je het grotere plaatje uit het oog verliest. Een goed overzichtssysteem dwingt je om af en toe uit te zoomen. Om je boek te bekijken als geheel, niet als een verzameling losse onderdelen.

En ja, het kost tijd. Tijd die je ook had kunnen besteden aan schrijven. Maar het is een investering die zich terugbetaalt in minder zoekwerk, minder gaten in je tekst, minder frustratie. Kortom, een beter boek en een blijere schrijver :-)

En als je middenin het schrijfproces zit en even niet meer weet wat je boodschap is, sta daar dan bij stil. Want dit is echt belangrijk.

Waarom? Ik vertel er alles over in deze video!

Daarom hebben de meeste verhalen subplots nodig: kleinere verhaallijnen die naast het hoofdverhaal lopen en het geheel verrijken.

Dit laatste is van belang. Het risico bestaat namelijk dat je subplots in jouw verhaal gaat beschouwen als opvulling. Iets om de boel wat op te rekken, om een bepaald woordaantal te halen, of omdat je nu eenmaal nog andere personages hebt die ook iets moeten doen. Het is immers niet het grotere verhaal dat je eigenlijk wilt vertellen. De reden waarom je het boek bent gaan schrijven.

Maar zo werkt het niet. De lezer zal waarschijnlijk merken dat de verhaallijnen die naast de hoofdlijn bestaan, voor jou als schrijver niet meer dan opvulling waren. Dit is geen prettige leeservaring.

Nee, een goede subplot is geen ballast. Het is een versterker.

Ik vertel je er graag meer over:

• Wat is een subplot?

• Waarom subplots werken

• De valkuil van te veel verhaallijnen

• Verbinding is alles

• Timing en afwisseling

• Het einde van een subplot

• Een subplot hoeft niet ingewikkeld te zijn

Wat is een subplot?

Een subplot is een verhaallijn die parallel loopt aan je hoofdplot. Het heeft een eigen begin, midden en einde, vaak met een eigen spanningsboog. Het draait meestal om een ander personage dan je hoofdpersoon, of om een ander aspect van het leven van je hoofdpersoon.

Denk aan een roman over een vrouw die probeert een eigen restaurant te openen. Dat is het hoofdverhaal. Een subplot zou kunnen gaan over haar broer die worstelt met een verslaving, of over buurtbewoners die zich zorgen maken over verrommeling van de wijk. Elk van deze lijnen heeft een eigen verhaal te vertellen, maar ze staan niet los van het geheel.

Ook een hond, kat of ander dier kan prima de drager zijn van een subplot. Denk aan de hond die ziek wordt en de hoofdpersoon dwingt om stil te staan bij vergankelijkheid, of de zwerfkat die langzaam het vertrouwen van een gesloten personage wint. Een huisdier kan ook de verbinding vormen tussen twee personages die elkaar anders nooit zouden ontmoeten, of juist de bron zijn van conflict in een relatie.

Wat een dier zo geschikt maakt voor een subplot, is dat het sterke emoties oproept zonder veel woorden nodig te hebben. Een scène waarin iemand ’s nachts naast een zieke hond op de grond ligt, vertelt de lezer in één beeld meer over dat personage dan drie pagina’s innerlijke monoloog.

Maar: let wel op dat je het dier niet reduceert tot een trucje. Een huisdier dat alleen maar te voorschijn komt om dood te gaan en zo de hoofdpersoon een emotioneel moment te bezorgen, voelt goedkoop. Geef het dier een eigen aanwezigheid in het verhaal, laat het terugkomen in verschillende scènes, en de lezer zal er net zo aan gehecht raken als je personages.

Waarom subplots werken

Een goede subplot doet meer dan alleen afwisseling bieden. Het versterkt je hoofdverhaal op manieren die je misschien niet meteen ziet.

Ten eerste kan een subplot je thema vanuit een andere hoek belichten. Stel dat je hoofdverhaal gaat over ambitie en de prijs die je daarvoor betaalt. Een subplot over een personage dat juist alle ambitie heeft laten varen, laat de lezer zien wat het alternatief is. Een verhaallijn over iemand die door ambitie alles is kwijtgeraakt, kan een waarschuwing zijn voor wat je hoofdpersoon misschien te wachten staat. Zonder het helemaal uit te spellen, geef je je lezer stof tot nadenken.

Ten tweede kan een subplot informatie onthullen die je hoofdpersoon niet heeft. Als de lezer iets weet wat je hoofdpersoon niet weet, ontstaat er spanning. Hij ziet het gevaar aankomen en wil roepen: pas op! Dat gevoel kun je creëren door een subplot te gebruiken waarin de lezer dingen te weten komt die later belangrijk worden.

Ten derde bieden subplots rust. Niet elke pagina kan op volle spanning draaien. Door af en toe naar een andere verhaallijn te springen, geef je de lezer even ademruimte. Tegelijkertijd kun je de spanning van je hoofdverhaal laten sudderen op de achtergrond.

De valkuil van te veel verhaallijnen

Het is - voor sommige schrijvers meer dan andere - verleidelijk om subplots te blijven toevoegen. Die ene collega van de hoofdpersoon is zo’n leuk personage, die verdient toch ook een eigen verhaallijn? En wat dacht je van de buurvrouw? En de ex?

Maar elke verhaallijn die je toevoegt, vraagt aandacht. Van jou als schrijver, en van je lezer. Te veel lijnen maken een boek rommelig. De lezer raakt het overzicht kwijt, of erger nog: het kan haar niet echt meer schelen wat er gebeurt omdat er simpelweg te veel gaande is. Overkill dus.

Een vuistregel die veel schrijvers hanteren: houd het bij twee of drie subplots, afhankelijk van de lengte van je boek. En zorg dat elke subplot écht iets toevoegt. Als je een verhaallijn kunt schrappen zonder dat je boek eronder lijdt, dan hoorde die lijn er waarschijnlijk niet in thuis.

Verbinding is alles

Het belangrijkste kenmerk van een goede subplot is dat het verbonden is met je hoofdverhaal. Niet per se door de gebeurtenissen, maar door het thema, de sfeer, of de manier waarop het je hoofdpersoon beïnvloedt.

Een subplot die volledig losstaat van de rest, voelt alsof er om de een of andere reden scènes uit een andere roman tussen zijn geplakt. De lezer vraagt zich af waarom dit erbij hoort. Dat wil je voorkomen.

De verbinding kan heel direct zijn. De verhaallijn over de broer met een verslaving raakt direct aan het hoofdverhaal als de hoofdpersoon hem in dienst neemt in haar restaurant. Maar de verbinding kan ook thematisch zijn. De broer worstelt met controle verliezen over zijn eigen leven, net zoals de hoofdpersoon worstelt met controle houden over haar droom. Ze voeren dezelfde strijd, alleen op een ander slagveld. En de lezer zal dit voelen, zelfs wanneer hij zich dit niet echt bewust is.

Timing en afwisseling

Wanneer spring je naar een subplot? Dat is een kwestie van gevoel, maar er zijn een paar richtlijnen die helpen.

Wissel niet te snel. Als je elke paar pagina’s naar een andere verhaallijn springt, krijgt geen enkele lijn de kans om vaart op te bouwen. Geef elke scène of elk hoofdstuk de ruimte om iets te bereiken voordat je de aandacht van de lezer weer een andere kant op stuurt.

Gebruik subplots op slimme momenten. Spring naar een andere verhaallijn op het moment dat je hoofdverhaal op een spannend punt is beland. De lezer wil weten hoe het verder gaat, maar moet even wachten. Dat is geen straf, maar het opbouwen van spanning. Als je daarna terugkeert naar het hoofdverhaal, is de lezer des te nieuwsgieriger.

Zorg dat je subplots niet te lang uit beeld zijn. Als een verhaallijn honderd pagina’s niet aan bod komt, is de lezer vergeten waar het ook alweer over ging. Dat schaadt de betrokkenheid. Houd alle lijnen in de lucht, ook als sommige wat minder vaak voorbijkomen dan andere.

Het einde van een subplot

Subplots hoeven niet allemaal tegelijk met je hoofdverhaal te eindigen. Sterker nog, het werkt vaak beter als dat niet zo is.

Een subplot die eerder eindigt dan je hoofdverhaal, kan ruimte maken. De lezer hoeft niet meer aan die lijn te denken en kan zich volledig richten op de grote finale. Een subplot die iets later eindigt, kan dienen als een soort echo: het hoofdverhaal is afgelopen, maar we zien nog even de gevolgen ervan weerspiegeld in een ander personage.

Wat je wilt vermijden, is een subplot die gewoon stopt zonder afronding. Dat voelt alsof je de lezer iets belooft en die belofte niet nakomt. Elke verhaallijn verdient een einde, hoe bescheiden ook.

Een subplot hoeft niet ingewikkeld te zijn

Een subplot kan heel eenvoudig zijn. Het hoeft geen wendingen en verrassingen en grote onthullingen te bevatten.

Het gaat er niet om hoe ingewikkeld je subplot is. Het gaat erom dat het iets toevoegt aan de leeservaring. Dat kan verdieping zijn, afwisseling, spanning, of gewoon warmte. Een kleine verhaallijn over vriendschap, verweven door een groter verhaal over verlies, kan precies het lichtpuntje zijn dat je boek nodig heeft.

Dus onthoud: subplots zijn geen bijzaak. Ze zijn onderdeel van het weefsel van je roman, draden die samen met je hoofdverhaal een geheel vormen. Behandel ze met dezelfde zorg als je hoofdlijn. Vraag je bij elke verhaallijn af: waarom is dit er? Wat voegt het toe? Hoe hangt het samen met de rest?

Als je die vragen kunt beantwoorden, heb je waarschijnlijk een subplot die werkt. Eentje die je roman niet verzwaart, maar verrijkt.

Dit zijn allebei romans die je meeslepen in levens vol onuitgesproken verlangens, gemiste kansen en de vraag die iedereen zich ongetwijfeld wel eens stelt: wat als ik destijds anders had gekozen?

Het zijn boeken die je bijblijven. Niet vanwege spectaculaire plotwendingen of cliffhangers, maar omdat ze iets vangen wat moeilijk onder woorden te brengen is: hoe het voelt om terug te kijken op je leven en je af te vragen of je de juiste afslag hebt genomen.

Maar voor schrijvers zijn deze boeken natuurlijk niet alleen fijn leesvoer. Nee, hier valt van te leren!

Deze boeken laten namelijk ook zien hoe je als auteur grote thema’s kunt aanpakken zonder dat het zwaar of pretentieus wordt.

Ik vertel je graag wat deze twee romans - in mijn ogen - bijzonder maakt, én wat jij ervan kunt opsteken voor je eigen schrijfwerk. (Om dit zo effectief mogelijk te doen, ontkom ik niet aan een paar spoilers… Sorry!)

Dream State tipte ik (kort) al eerder, hier >

Waar gaan deze boeken over?

Dream State van Eric Puchner opent in 2004 met een bruiloft in het adembenemende berglandschap van Montana. Cece, een jonge vrouw vol dromen over de toekomst, staat op het punt te trouwen met Charlie, een ambitieuze arts met een glanzende carrière in het vooruitzicht. Charlie heeft zijn beste vriend uit zijn studententijd, Garrett, gevraagd om de huwelijksceremonie te leiden. Cece kan zich niemand voorstellen die minder geschikt is voor die taak. Garrett is nors en draagt duidelijk een heftig verleden met zich mee waar hij niet over praat.

Maar terwijl Cece de weken voor de bruiloft doorbrengt in het vakantiehuisje van Charlies ouders, gebeurt er iets onverwachts. Ze trekt op met Garrett, ze wandelen samen door de bossen, en langzaam begint zijn masker te scheuren. Ze ziet iets in hem wat haar raakt. En dan kantelt alles.

Wat volgt is een verhaal dat maar liefst vijftig jaar omspant, tot halverwege de 21e eeuw. We volgen niet alleen Cece, Charlie en Garrett, maar ook hun kinderen, die opgroeien in de schaduw van wat er die zomer is gebeurd.

Long Island van Colm Tóibín pakt het heel anders aan. Dit is - blijkbaar, maar dat ontdekte ik pas ná het lezen van dit boek - het langverwachte vervolg op zijn bestseller Brooklyn uit 2009. Wie dat boek heeft gelezen, kent Eilis Lacey al: de jonge Ierse vrouw die in de jaren vijftig emigreert naar Amerika, verscheurd tussen twee werelden en twee mannen.

In Long Island treffen we Eilis twintig jaar later. Het zijn de jaren zeventig. Ze woont in een buitenwijk van New York, is getrouwd met Tony Fiorello, de Italiaans-Amerikaanse man voor wie ze destijds koos, en ze hebben twee tienerkinderen. In de huizen rondom dat van het gezin woont Tony’s familie. Het leven ziet er van buitenaf prima uit. Comfortabel. Maar ook erg voorspelbaar.

En dan staat er op een ochtend een man op haar stoep. Hij heeft een boodschap die haar wereld op zijn kop zet: zijn echtgenote is zwanger van Tony. De man is niet van plan om voor dat kind te zorgen. Dat is, volgens hem, Eilis’ probleem. Maar Eilis wil het kind van haar man en een andere vrouw ook niet in huis hebben.

Wat volgt is een reis, letterlijk en figuurlijk. Eilis keert voor het eerst in jaren terug naar Ierland, naar het kleine stadje Enniscorthy waar ze opgroeide. Naar een leven dat ze achter zich dacht te hebben gelaten. En naar Jim, de man die ze destijds achterliet.

De kracht van tijdsprongen

Een van de dingen die beide romans zo effectief maakt, is hoe ze omgaan met tijd. Puchner springt in Dream State soms tientallen jaren vooruit, van het ene hoofdstuk naar het andere. Het ene moment zijn Cece, Charlie en Garrett nog jong, en plotseling zijn hun kinderen alweer tieners, dan twintigers, dan mensen van middelbare leeftijd die worstelen met hun eigen relaties en teleurstellingen.

Het bijzondere is dat dit niet verwarrend voelt. Puchner kiest precies de juiste momenten om te laten zien. Hij beschrijft niet elk jaar, elke verjaardag, elke kleine gebeurtenis. In plaats daarvan springt hij naar die momenten waarop er iets verschuift, waarop een beslissing wordt genomen die pas jaren later zijn volle gewicht krijgt.

Tóibín doet iets vergelijkbaars, zij het subtieler. Tussen Brooklyn en Long Island ligt een periode van twintig jaar. Hij vult die niet in met flashbacks of samenvattingen. In plaats daarvan druppelt het verleden langzaam de roman binnen, in herinneringen, in onuitgesproken spanningen, in de manier waarop personages naar elkaar kijken.

Voor ons als schrijvers is dit een belangrijke les. We hebben soms de neiging om álles te willen vertellen, om geen enkel jaar over te slaan uit angst dat de lezer iets mist. Maar het tegenovergestelde is waar. Door te selecteren - door bewust te kiezen welke momenten je laat zien en welke je overslaat - geef je je verhaal juist meer kracht. De lezer vult de gaten zelf in, en dat maakt het verhaal rijker.

Vraag jezelf eens af bij je eigen werk: welke scènes zijn écht cruciaal? En welke schrijf je alleen omdat je denkt dat je de gaten moet opvullen, niet omdat ze het verhaal vooruit helpen?

Personages die niet perfect zijn (en waarom dat werkt)

Cece verlaat haar verloofde op de dag van de bruiloft. Voor zijn beste vriend. Een vreselijke daad, natuurlijk. En toch begrijp je het als lezer. Puchner heeft zo zorgvuldig laten zien hoe Cece twijfelt, hoe ze iets voelt wat ze niet kan negeren, dat je haar keuze kunt volgen, ook al zou je zelf misschien anders handelen.

Hetzelfde geldt voor Eilis in Long Island. Ze is geen heldin in de klassieke zin. Ze is aarzelend, soms passief, laat dingen over zich heen komen. Tóibín laat haar fouten maken, en keuzes die niet per se ‘de juiste’ zijn. En juist dat maakt haar zo herkenbaar. Ze is geen personage uit een feelgoodfilm die altijd het goede doet. Ze is een mens.

Als schrijvers hebben we misschien iets te vaak de neiging om onze hoofdpersoon te perfect te maken. Te sympathiek, begripvol, moreel onberispelijk. Maar dat levert zelden interessante personages op. De beste personages zijn degenen die je begríjpt, ook als je het niet met ze eens bent. Die keuzes maken waar je van opkijkt, maar die je kunt volgen vanuit wie ze zijn.

Durf je personages dus toe te staan om egoïstisch te zijn, om te twijfelen, om ‘de verkeerde keuze’ te maken. Dit maakt hen menselijk, en daardoor geloofwaardig. Want waar lezers zich vooral mee verbonden voelen is niet perfectie, maar herkenbaarheid.

Locatie is meer dan decor

In Dream State is Montana meer dan de plek waar het verhaal zich afspeelt. De bergen, de meren, de uitgestrekte bossen: de omgeving is bijna een personage op zich. Puchner beschrijft het landschap met zoveel liefde en aandacht dat je het voor je ziet, dat je de geur van dennennaalden bijna ruikt en ook een duik zou willen nemen in het meer.

Maar hij doet nog iets slimmers. Naarmate het verhaal vordert en we de toekomst in bewegen, verandert dat landschap. De zomers worden heter, de bosbranden frequenter, de lucht zwaarder. Het idyllische Montana van het begin - het beeld van ongerepte natuur, van een plek waar je kunt ontsnappen aan de wereld - brokkelt langzaam af. En dat spiegelt precies wat er met de personages gebeurt: ook zij verliezen gaandeweg iets van hun onschuld, hun optimisme, hun geloof dat alles goed komt.

Tóibín pakt het anders aan, maar even effectief. Het kleine Ierse stadje Enniscorthy, waar Eilis opgroeide, is een plek vol herinneringen en verwachtingen. Iedereen kent elkaar, roddels verspreiden zich snel, het verleden laat je nooit helemaal los. Tegenover die benauwende intimiteit staat Long Island: ruimer, anoniemer, maar ook killer. De overbezorgde schoonfamilie die letterlijk naast Eilis woont, is een mooi gekozen metafoor voor hoe ingeklemd ze zich voelt in haar eigen leven.

Wat beide auteurs laten zien, is dat setting nooit neutraal is. De plek waar je je personages neerzet, vertelt de lezer iets over wie ze zijn, over wat ze willen, over wat hen tegenhoudt. Of geeft de lezer op zijn minst een bepaald gevoel mee. Of je dit als schrijver nu wilt of niet. Een verhaal dat zich afspeelt in een krap bovenhuis in Amsterdam voelt nou eenmaal anders dan een verhaal op een Zeeuws eiland. Niet beter of slechter, maar anders. Dus maak hier als schrijver gebruik van.

Denk bij je eigen werk eens na: waarom speelt dit verhaal zich hier af? Wat doet deze plek met mijn personages? En hoe kan ik de locatie gebruiken om mijn thema’s te versterken?

De kunst van het weglaten

Colm Tóibín staat bekend om zijn sobere, ingetogen stijl. Hij is niet het type schrijver dat grote emotionele uitbarstingen beschrijft, dat personages laat schreeuwen of huilen of ellenlange monologen laat afsteken. In plaats daarvan werkt hij met subtiliteit, met wat personages níet zeggen, met kleine gebaren en blikken die meer verraden dan woorden zouden kunnen.

In Long Island is er een scène waarin Eilis terugkeert naar Ierland en voor het eerst in jaren Jim weer ziet, de man die ze destijds heeft achtergelaten. Je zou verwachten dat dit een dramatisch moment is, vol confrontatie en emotie. Maar Tóibín houdt het klein. Een blik, een stilte, een gesprek over koetjes en kalfjes terwijl er zoveel onuitgesproken blijft. En juist die ingetogenheid maakt het zo aangrijpend. De lezer voelt wat er onder de oppervlakte borrelt, zonder dat het expliciet wordt gemaakt.

Dit is misschien wel een van de moeilijkste dingen om te leren als schrijver: vertrouwen op je lezer. We hebben de neiging om alles uit te leggen, om emoties te benoemen, om zeker te willen weten dat de boodschap overkomt. Maar soms is minder echt meer. Soms - of misschien zelfs: vaak - is een stilte veelzeggender dan een tirade.

Maar pas op: dit betekent natuurlijk niet dat je expres heel vaag moet zijn, of dat je nooit emoties mag beschrijven. Maar het betekent wel dat je kunt experimenteren met terughoudendheid. Probeer eens een emotionele scène te schrijven waarin het belangrijkste onuitgesproken blijft. Kijk wat er gebeurt als je de lezer ruimte geeft om zelf in te vullen.

Thema’s die blijven hangen

Wat Dream State en Long Island vooral verbindt, zijn de vragen die ze stellen. Beide boeken gaan over de keuzes die we maken, en de wegen die we wel of juist niet inslaan. Over de compromissen die we sluiten, met onszelf en met de mensen van wie we houden. Over de vraag of het gras groener is aan de overkant, en wat er gebeurt als je besluit om over het hek te klimmen.

Puchner voegt daar een laag aan toe die het boek extra urgent maakt: de klimaatcrisis als existentiële dreiging. Het is geen toevallige achtergrond. De manier waarop de wereld in Dream State langzaam onleefbaarder wordt, weerspiegelt als gezegd hoe de personages zelf worstelen met vergankelijkheid, met het besef dat niets blijft zoals het was.

Tóibín kiest voor iets intiemers. Zijn thema is eerder de last van het verleden, de onmogelijkheid om volledig opnieuw te beginnen. Eilis kan emigreren naar Amerika, een nieuw leven opbouwen, maar Ierland blijft aan haar trekken. De keuzes die ze als jonge vrouw heeft gemaakt, blijven haar achtervolgen.

Als schrijver is het waardevol om na te denken over wat jouw verhaal eigenlijk wil zeggen. Welke vragen stel je aan de lezer? Wat houdt jou bezig, en waarom denk je dat het ook anderen zal raken?

Welke motor heeft jouw verhaal nodig?

Dream State en Long Island zijn in bepaalde opzichten heel verschillende romans. Puchner schreef een breed opgezette familiesaga die zich uitstrekt over een halve eeuw, met een vleugje klimaatfictie en een cast van personages die we van jongs af aan tot op hoge leeftijd volgen. Tóibín kiest voor iets ‘kamermuziekachtigers’: een korter tijdsbestek, minder personages, meer focus op innerlijke roerselen dan op externe gebeurtenissen.

Maar wat ze delen, is een overtuiging die elk goed verhaal kenmerkt: het echte drama zit niet in explosies of schokkende plotwendingen. Het zit in de stille momenten waarop mensen keuzes maken. In de seconde voordat iemand ja of nee zegt. In de blik die net iets te lang duurt. En -terugkijkend - in de vraag of dit de juiste keuze was.

Welke motor heeft jouw verhaal nodig? Gaat het om de architectuur van een leven, met grote sprongen en lange schaduwen, zoals in Dream State? Of om het klein houden van het moment, waarbij het echte drama juist ontstaat door wat niet wordt uitgesproken, zoals in Long Island?

Ik zou zeggen: lees deze boeken en doe er je voordeel mee!

Dream State van Eric Puchner is verschenen in 2025 bij Ambo|Anthos, vertaald door Peter Abelsen.

Long Island van Colm Tóibín is in 2024 verschenen bij De Geus, vertaald door Nadia Ramer.

En waarom?

Vanwege een deadline.

Een echte deadline?

Nee, niet bepaald. Althans, het is maar net hoe je het bekijkt.

Een boek schrijven doe je in principe helemaal alleen. Zelfs als je een uitgever hebt en een vaste redacteur, wachten zij doorgaans braaf tot jij iets inlevert. Tenzij ze het wel héél lang vinden duren. Of tenzij je zelf met hen iets afspreekt.

Voor mijn non-fictieboek mailde ik in december naar mijn redacteur: ‘Ik zet mijn deadline voor de eerste zes hoofdstukken op 22 januari 2026’. Dat klonk toen nog lekker ver weg; het was een heel ander jaar dan het jaar waarin we op dat moment leefden.

‘Prima!’ antwoordde zij.

En het is niet zo dat ik niet aan de slag ging. Sinds dat moment heb ik gestaag aan het manuscript gewerkt. Maar er kwamen ook genoeg andere dingen voorbij, zoals de column die ik sinds november om de week schrijf voor de regionale kranten van Mediahuis.

Eindelijk een eigen, vaste column, dat wilde ik al heel lang! Maar ja, het kost natuurlijk wel tijd. Net zoals de Schrijfplaats-nieuwsbrieven en alle andere dingen die ik ook nog doe.

En ineens was het 19 januari 2026, de week van mijn deadline.

Natuurlijk had ik mijn redacteur kunnen mailen en de deadline kunnen verschuiven. Maar nee, dat heb ik in al die jaren nog nooit gedaan. Omdat ik geloof dat als je daar eenmaal mee begint, er altijd wel een ‘goede’ reden is om het toch nog even uit te stellen. (Natuurlijk kan er altijd een écht goede reden zijn waarom je de deadline niet haalt, zoals het overlijden van een dierbare. Maar dit heb ik gelukkig nog niet meegemaakt.)

En juist omdat ik die deadline die eigenlijk geen deadline is - want: niets officieels en als ik hem niet haal gebeurt er verder helemaal niets - behandel alsof hij in steen gehouwen is, werkt dit voor mij zo goed.

Want ja, vuur uit mijn toetsenbord, veel te weinig bewogen deze week en ijsvingers (want onze verwarming heeft het helaas begeven), MAAR: deadline gehaald!

Dus dat is mijn tip van de dag, zeker als je al lang werkt aan een boek en het maar niet lukt om schrijfmeters te maken: stel een realistische(!) deadline en houd je hieraan.

Het helpt om een goede vriend, je partner of je moeder te vertellen wat jouw deadline is. Vraag hen vooral om jou te helpen je hieraan te houden. (Als je nu al weet dat dit ruzie gaat opleveren met je partner, neem dan maar liever iemand anders.)

En als jouw geest, wanneer de deadline nadert, steeds redenen gaat verzinnen waarom het écht niet mogelijk is en je merkt dat je allerlei smoesjes aan het bedenken bent om aan je deadline-helper uit te leggen waarom je het - helaas - toch niet gaat halen, denk dan vooral aan mij.

De tekenfilmversie van mij, met brandend toetsenbord en al!

Want het ís mogelijk. Je hebt immers een realistische deadline bepaald. Dus al moet je jezelf met je tong op je knieën en kapotte voeten over de finishlijn slepen: het gaat je lukken.

Maar dan moet je er wel voor gaan!